“Khoảng trống” màu xanh (Bài 3): “Trả lại” màu xanh

Không gian sinh thái và cảnh quan xanh - yếu tố giữ lại sự bình yên, bản sắc

PV: Thưa bà, hiện nay nhiều con đường làng đang được mở rộng và bê tông hóa dẫn đến việc chặt bỏ cây bóng mát ven đường. Ngành có định hướng gì để việc phát triển hạ tầng không "làm mờ" ký ức xanh?

Bà Nguyễn Hồng Thái: Thực hiện Chương trình XDNTM giai đoạn 2026-2030, định hướng chung của ngành nông nghiệp và môi trường (NN&MT) được xác định rõ là: phát triển hạ tầng phải đồng bộ với kiến tạo cảnh quan “sáng - xanh - sạch - đẹp”, giữ gìn bản sắc nông thôn và nâng cao chất lượng môi trường sống cho người dân.

Để giải bài toán giữa phát triển hạ tầng và bảo tồn không gian xanh, Sở NN&MT đang định hướng các địa phương triển khai nhiều giải pháp đồng bộ ngay từ khâu quy hoạch. Theo đó, “không gian xanh” phải được đưa vào quy hoạch hạ tầng ngay từ đầu, việc xây dựng đường giao thông không chỉ dừng ở mở rộng mặt đường hay bê tông hóa mà cần tính toán đồng bộ hệ thống cây xanh, cảnh quan hai bên tuyến.

Để đảm bảo tiêu chí trong XDNTM, hướng tới NTM xanh, cần chú trọng việc duy trì diện tích cây xanh công cộng tại các khu dân cư nông thôn. Đây cũng là cơ sở để các địa phương khi mở rộng đường phải bố trí hành lang cây xanh phù hợp, hình thành các tuyến đường có bóng mát ổn định, lâu dài, tránh tình trạng “làm đường xong là mất cây”.

Bên cạnh đó, sở thường xuyên phối hợp với các tổ chức đoàn thể như ủy ban MTTQ, hội liên hiệp phụ nữ, tỉnh đoàn phát động phong trào xây dựng “đường cây”, “đường hoa”, “nhà sạch, vườn đẹp, hàng rào xanh” gắn với xây dựng khu dân cư kiểu mẫu. Các địa phương được khuyến khích vận động người dân sử dụng cây xanh, cây bụi hoặc cây thân gỗ nhỏ thay thế những hàng rào bê tông khô cứng nhằm tạo cảnh quan thân thiện với môi trường.

Hạ tầng khang trang sẽ tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội, nhưng chính không gian sinh thái và cảnh quan xanh mới là yếu tố giữ lại sự bình yên, bản sắc và tình cảm của con người với quê hương. Vì vậy, trong định hướng XDNTM giai đoạn tới, Thanh Hóa không chỉ hướng tới những con đường rộng hơn, đẹp hơn mà còn hướng tới những miền quê xanh hơn, hài hòa hơn và đáng sống hơn.

PV: Bà có thể cho biết về việc bảo tồn các hàng cổ thụ và hệ thống cây xanh truyền thống của làng quê được quy định và giám sát như thế nào?

Bà Nguyễn Hồng Thái: Tại Thông tư số 10/2026/TT-BXD của Bộ Xây dựng hướng dẫn thực hiện tiêu chí quy hoạch và hạ tầng nông thôn có quy định các quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc về đất đai, tỷ lệ diện tích dành cho không gian xanh và công tác quản lý kiến trúc cảnh quan chung tại các điểm dân cư nông thôn khi lập hoặc điều chỉnh đồ án quy hoạch xã.

Tại Thông tư số 14/2026/TT-BNNMT của Bộ NN&MT hướng dẫn thực hiện tiêu chí môi trường và chất lượng môi trường sống đã lượng hóa yêu cầu về tỷ lệ phủ xanh đối với từng khu vực công cộng và hạ tầng giao thông. Đối với đường do xã quản lý gồm đường trục xã và liên xã, chiều dài tuyến đường được trồng cây xanh bóng mát hoặc trồng hoa cảnh quan phải đạt tỷ lệ tối thiểu từ 50% trở lên, trong đó ưu tiên cây xanh bản địa lâu năm để tạo mật độ che phủ bền vững.

Đối với đường trục thôn, liên thôn và ngõ xóm phải đạt tỷ lệ phủ xanh bằng cây bóng mát hoặc hàng rào xanh truyền thống theo quy định riêng phù hợp với từng vùng sinh thái. Riêng đối với khu vực công cộng và nhà văn hóa thôn, diện tích đất cây xanh sử dụng công cộng tại điểm dân cư nông thôn phải đạt từ 2 - 3m2/người; trong đó diện tích dành cho đất trồng cây xanh, vườn hoa, thảm cỏ tại khuôn viên nhà văn hóa thôn và sân thể thao bắt buộc phải chiếm tỷ lệ tối thiểu từ 20% đến 30% tổng diện tích đất của công trình.

Các thông tư hướng dẫn tiêu chí NTM nêu trên và Nghị định 258/2025/NĐ-CP là cơ sở để các địa phương thực hiện việc bảo tồn các hàng cây cổ thụ và hệ thống cây xanh truyền thống của làng quê.

Giai đoạn 2026-2030, toàn tỉnh trồng mới khoảng 45.000 cây xanh đô thị

PV: Thưa ông, trong quy hoạch đô thị hiện nay, tỷ lệ diện tích cây xanh trên đầu người đang ở mức nào và đã đạt chuẩn theo quy định?

Ông Trần Tiến Mạnh: Theo số liệu rà soát năm 2025-2026, khu vực đô thị Thanh Hóa hiện có dân số nội thị khoảng 420.000 người, tổng diện tích đất cây xanh công cộng đạt khoảng 273ha, tương ứng bình quân 6,5m2/người. Về cơ bản là đáp ứng chỉ tiêu cây xanh công cộng nội thị, nhưng nếu xét theo tổng chỉ tiêu cây xanh toàn đô thị thì vẫn còn thiếu so với yêu cầu phát triển bền vững.

Trên địa bàn hiện có khoảng 31.500 cây xanh đường phố, công viên và dải cây xanh; trong đó cây bóng mát chiếm khoảng 68%, cây cảnh quan và cây trang trí chiếm 22%, còn lại là cây bụi và thảm phủ.

PV: Nhiều ý kiến cho rằng việc bê tông hóa đang lấn át không gian xanh. Vậy đâu là thách thức lớn nhất trong việc bảo tồn các "khoảng thở" giữa các dự án hạ tầng?

Ông Trần Tiến Mạnh: Hiện nay, quá trình phát triển hạ tầng giao thông và kỹ thuật đô thị diễn ra nhanh, tạo áp lực lớn lên hệ thống cây xanh. Trong giai đoạn 2021-2025, đô thị Thanh Hóa đã cải tạo hơn 18km tuyến đường và chỉnh trang khoảng 8km vỉa hè. Tuy nhiên, khoảng 64% chiều dài vỉa hè tại các tuyến trung tâm được lát cứng hoàn toàn, làm giảm đáng kể diện tích đất thấm tự nhiên.

Một thực trạng đáng quan tâm là tỷ lệ ngầm hóa các công trình kỹ thuật trên các tuyến đường đô thị hiện còn rất thấp, nhiều khu vực gần như chưa triển khai đồng bộ. Việc các tuyến cáp điện, viễn thông, cấp thoát nước bố trí chồng chéo trên và dưới mặt đất làm phát sinh xung đột với không gian trồng cây, ảnh hưởng đến sự phát triển của rễ và tán cây.

Qua khảo sát sơ bộ tại 36 tuyến phố chính của đô thị Thanh Hóa, vẫn còn có tình trạng hố trồng cây có kích thước nhỏ hơn tiêu chuẩn khuyến nghị; một số cây đang sinh trưởng trong điều kiện đất bị nén chặt, thiếu khả năng trao đổi không khí và thoát nước. Đây có thể là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng cây còi cọc, chậm phát triển hoặc dễ gãy đổ khi mưa bão.

Đối với vấn đề này, Sở Xây dựng đã hướng dẫn áp dụng các giải pháp kỹ thuật tại Công văn số 3453/SXD-QLHT ngày 8/4/2026 (gửi cho các địa phương và các tổ chức và cá nhân có liên quan) như: yêu cầu sử dụng tấm chắn thoáng tại hố trồng cây; kết hợp trồng cỏ, cây bụi quanh gốc để tăng khả năng thấm nước; bố trí khoảng cách tối thiểu từ 1 - 2m giữa vị trí trồng cây và các công trình hạ tầng ngầm.

PV: Sở có chiến lược hay tiêu chuẩn cụ thể nào về việc lựa chọn loại cây trồng (ví dụ: cây bản địa, cây có tán rộng) thay vì những loại cây chỉ mang tính cảnh quan nhưng ít bóng mát?

Ông Trần Tiến Mạnh: Công tác lựa chọn cây xanh trên địa bàn tỉnh đã có nhiều chuyển biến tích cực. Trong giai đoạn 2023–2025, toàn tỉnh đã trồng mới khoảng 5.840 cây xanh đô thị; riêng đô thị Thanh Hóa khoảng 2.100 cây.

Hiện, tỉnh định hướng danh mục 21 loài cây khuyến khích trồng, bao gồm các loại như ban, bàng Đài Loan, giáng hương, ngọc lan, muồng hoàng yến, bằng lăng, sao đen... Đây là những loài phù hợp với điều kiện khí hậu, ít sâu bệnh và có giá trị cảnh quan cao.

Song song, 18 loài cây có độc tố, dễ gãy đổ hoặc không phù hợp không gian đô thị được đưa vào danh mục hạn chế, không trồng trên đường phố công cộng.

Tiêu chuẩn cây giống khi trồng trên các tuyến phố chính được yêu cầu tương đối cao: chiều cao từ 3,0 - 4,0m; đường kính thân từ 6 - 10cm; thân thẳng, tán cân đối. Tuy nhiên, tại một số khu đô thị mới vẫn ghi nhận hiện tượng sử dụng cây có tán hẹp, cây cảnh quan nhỏ nhằm hoàn thiện nhanh dự án bàn giao.

Công tác quản lý hiện nay chủ yếu vẫn dựa trên hồ sơ giấy; việc số hóa dữ liệu cây xanh bằng công nghệ GIS mới đang triển khai giai đoạn đầu nên chưa đồng bộ toàn tỉnh.

Để nâng cao chất lượng không gian xanh đô thị, Sở Xây dựng đang tham mưu triển khai một số giải pháp trọng tâm: Trồng mới khoảng 45.000 cây xanh đô thị trên toàn tỉnh giai đoạn 2026-2030, trong đó riêng đô thị Thanh Hóa khoảng 12.000 cây; bổ sung khoảng 210ha công viên, mặt nước và không gian xanh công cộng; cải tạo một số đoạn tuyến vỉa hè theo hướng tăng khả năng thấm nước.