AI và sáng tạo nghệ thuật: Trợ thủ đắc lực hay kẻ soán ngôi?
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang bước thẳng vào phòng thu, phim trường và bàn viết, mở ra những khả năng sáng tạo mới nhưng cũng dấy lên nỗi lo về sản phẩm vô hồn và sự xâm hại bản quyền. Liệu công nghệ sẽ là cánh tay nối dài của người nghệ sĩ, hay từng bước soán ngôi chủ thể sáng tạo?

Cảnh sắc thiên nhiên, văn hóa truyền thống độc đáo của Pù Luông gợi nhiều cảm xúc cho các họa sĩ trẻ Ban Mỹ thuật, Hội VHNT Thanh Hóa.
Những con số đáng suy ngẫm
Chỉ bằng vài dòng câu lệnh (prompt), các mô hình AI tạo sinh có thể dựng một bức tranh, viết một chương truyện, tạo bối cảnh kỹ xảo điện ảnh hay phối khí một ca khúc trong tích tắc.
Theo thống kê của nền tảng Deezer, đến tháng 10/2026, hệ thống này tiếp nhận gần 90.000 bản nhạc thuần AI mỗi ngày, chiếm hơn 50% lượng nhạc mới phát hành vào những ngày cao điểm. Ở Việt Nam, AI cũng hiện diện rõ nét trong nhiều dự án chuyên nghiệp: album “Thương câu dân ca” của nhạc sĩ Nguyễn Quang Long với phần MV tái hiện tranh dân gian Đông Hồ bằng AI; các MV thử nghiệm “Mắt bão”, “Bức tranh Đại Việt” của đạo diễn Phạm Vĩnh Khương; hay việc dùng AI ở khâu phác thảo kịch bản, dựng phân cảnh, hậu kỳ trong các phim “Chốt đơn”, “Khu rừng kỳ diệu”...
Song, đằng sau sự bùng nổ về số lượng là những con số biết nói về mặt trái của công nghệ. Dữ liệu của Deezer chỉ ra một nghịch lý đáng suy ngẫm: nhạc thuần AI chiếm quá nửa nguồn cung mới nhưng chỉ thu hút 1 - 3% tổng lượt nghe thực tế, và tới 85% lượt phát nhóm nhạc này trong năm 2025 được xác định là bot gian lận nhằm trục lợi tiền bản quyền. Trên bình diện toàn cầu, nghiên cứu của Liên minh Quốc tế các Hiệp hội Tác giả và Nhạc sĩ (CISAC) dự báo doanh thu thị trường nội dung âm nhạc và nghe nhìn do AI tạo ra sẽ tăng vọt lên 64 tỷ Euro vào năm 2028, nhưng đổi lại, giới sáng tác là con người có thể mất 22 tỷ Euro thu nhập lũy kế trong 5 năm tới.
Áp lực ấy cũng đè nặng lên văn chương và xuất bản. Một khảo sát năm 2025 của Đại học Cambridge (Anh) với 332 nhà văn và nhà xuất bản cho thấy 51% tiểu thuyết gia tin rằng AI có thể thay thế hoàn toàn công việc của họ, 39% đã bị giảm thu nhập thực tế, trong khi 97% phản đối việc dùng AI viết toàn bộ một cuốn tiểu thuyết. Ở Việt Nam, cuối năm 2025, mạng xã hội từng rộ lên cơn sốt những video “giọng ca AI” hát nhạc Trịnh Công Sơn, thu hút hàng triệu lượt xem và sinh lời quảng cáo, nhưng phần lớn không hề xin phép gia đình cố nhạc sĩ hay đơn vị nắm giữ bản quyền.
Trước thực tế đó, các hãng đĩa, hiệp hội nhà văn và nghệ sĩ trên thế giới đồng loạt yêu cầu minh bạch dữ liệu huấn luyện, xin phép và trả thù lao công bằng khi khai thác tác phẩm gốc.
Giữ phần “hồn” cho tác phẩm và bản lĩnh người nghệ sĩ
Giữa hai thái cực, một bên ca ngợi công nghệ vạn năng, một bên lo mất nghề, câu trả lời thuyết phục nhất đến từ thực tiễn lao động của những người đang trực tiếp cầm bút, cầm cọ.

Đằng sau mỗi bức ảnh nghệ thuật là sự chắt chiu, chờ đợi để bắt trọn hơi thở cuộc sống - thứ cảm xúc nguyên bản mà trí tuệ nhân tạo dù tinh vi đến đâu cũng không thể sao chép.
Từ góc nhìn hội họa, việc AI vẽ tranh trong vài giây đặt ra không ít thách thức đối với giá trị lao động nghệ thuật chân chính. Song thay vì lo bị “cướp việc”, nhiều họa sĩ coi đây là “phép thử để khẳng định dấu ấn độc bản của con người”. Người họa sĩ thời đại số phải bồi đắp cảm xúc, tư duy tạo hình và chất liệu thực tế để tác phẩm có sức sống riêng. Minh chứng rõ nét là các đợt đi thực tế sáng tác hằng năm do Ban Mỹ thuật, Hội Văn học Nghệ thuật (VHNT) Thanh Hóa tổ chức, qua đó ra đời nhiều tác phẩm chất lượng về vùng đất, con người, văn hóa xứ Thanh - những rung động trực tiếp mà máy móc không thể đi điền dã thay.
Ở địa hạt âm nhạc, nhạc sĩ Đỗ Hoài Nam, Trưởng Ban Âm nhạc, Hội VHNT Thanh Hóa nhận định AI mới chỉ làm tốt phần “vỏ” với hòa âm gọn, hiện đại, dễ tiếp cận, nhưng thiếu trải nghiệm sống thật và thiếu “cái bất ngờ, cái “sẩy” rất người” để bứt khỏi khuôn mẫu. “AI có thể viết ra hàng trăm bài hát về “mưa”, về “các miền quê hương”, nhưng không thể viết về “cơn mưa ở một bến quê cụ thể” với tất cả kỷ niệm và rung động của người trong cuộc. Chính sự “bất toàn” và “chân thật” đó mới làm nên giá trị và linh hồn của một tác phẩm âm nhạc”. Theo ông, người làm nhạc phải coi AI là công cụ chứ không phải tác giả, với ba nguyên tắc: minh bạch khi có dùng AI; tự quyết định phần “hồn” gồm giai điệu, ca từ; cần hành lang pháp lý rõ ràng về quyền tác giả.
Ở góc độ lý luận phê bình và đào tạo, Tiến sĩ Nguyễn Thị Quế, giảng viên Khoa Khoa học Xã hội, Trường Đại học Hồng Đức đặt ra hai tiêu chí thẩm định mới cho tác phẩm thời đại số. Một là minh bạch công đoạn AI tham gia, chỉ chấp nhận ở mức hỗ trợ tìm tư liệu, gợi ý ý tưởng, soát bản thảo. Hai là nhận diện “chất người” trong từng chi tiết nghệ thuật. Theo bà, AI tổng hợp tri thức phổ thông rất nhanh, nhưng khi chạm tới tri thức địa phương, di sản văn hóa đặc trưng thì dễ sai bản chất kiểu “râu ông nọ cắm cằm bà kia”. Nhắc lại triết lý sáng tạo rằng cái na ná tình yêu có thể có trăm nghìn, nhưng tình yêu đích thực chỉ có một, bà bày tỏ: “AI rất hữu ích nhưng tôi thích và trân trọng trí tuệ do cha mẹ tạo ra và sự nỗ lực của chính bản thân mình hơn”.
Có thể thấy, lằn ranh giữa “trợ thủ” và “kẻ soán ngôi” nằm ngay ở bản lĩnh chủ thể. Nếu người nghệ sĩ lạm dụng công nghệ và lười tư duy, tác phẩm sẽ đánh mất linh hồn, rơi vào lối “sản xuất theo lô”.
Để bảo vệ thành quả lao động sáng tạo, Nhà nước đã sớm thiết lập khung pháp lý đồng bộ. Luật Trí tuệ nhân tạo, có hiệu lực từ ngày 1/3/2026, lấy con người làm trung tâm, khẳng định AI chỉ phục vụ chứ không thay thế thẩm quyền và trách nhiệm của con người, đồng thời bắt buộc minh bạch, gắn nhãn nội dung do AI tạo sinh. Cụ thể hóa Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, Chính phủ ban hành Nghị định số 134/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 9/4/2026), bổ sung Điều 5a quy định chỉ bảo hộ quyền tác giả khi con người giữ vai trò chủ đạo và đóng góp trí tuệ mang tính quyết định. Sản phẩm hoàn toàn do thuật toán tự sinh không được công nhận bản quyền; người sáng tạo có nghĩa vụ kê khai trung thực và lưu giữ hồ sơ quá trình sáng tạo khi có yêu cầu chứng minh. Quy định này vừa ngăn nạn chiếm dụng bản quyền, vừa bảo vệ quyền lợi chính đáng của chủ sở hữu tác phẩm gốc.
Công nghệ suy cho cùng chỉ là phương tiện mở rộng biên độ biểu đạt, còn ký ức văn hóa, nỗi đau và sự rung động nhân sinh vẫn mãi là đặc quyền của trái tim con người. Chỉ khi người nghệ sĩ giữ vững bản lĩnh cầm lái trước dòng chảy thuật toán và được pháp luật bảo vệ xứng đáng, AI mới thực sự trở thành người trợ thủ đắc lực để nghệ thuật thăng hoa.
Bài và ảnh: Bá Phượng
{name} - {time}
-
2026-11-17 15:33:00Microsoft xác định nguyên nhân sự cố gián đoạn dịch vụ toàn cầu
-
2026-11-17 14:13:00Nhiều website lớn bị cài mã độc, người dùng có nguy cơ mất tiền và lộ dữ liệu
-
2026-11-16 16:23:00Điều gì khiến một ứng dụng số được lựa chọn?




![[E-Magazine] Thập “lập dị” giữa vườn dương xỉ ở Mường Đeng](http://c.dhcn.vn/media/img/110/news/2646/279d6012530t1800l1-white-and-green5.webp)

