Dấu thiêng trên đất Dương Xá

Dẫu những thành quách xưa đã “khuất bóng”, cảnh giao thương trên bến dưới thuyền chỉ còn trong ký ức, thì vùng đất cổ Dương Xá, xã Thiệu Dương, nay là phường Hàm Rồng, vẫn lưu giữ những dấu thiêng của lịch sử. Nơi ấy, câu chuyện về những bậc anh hùng vẫn còn in đậm, được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Dương Xá (làng Giàng) là vùng đất cổ gắn với thành Tư Phố, được cho là nơi đặt trị sở quận Cửu Chân thời Bắc thuộc. Nằm ở khu vực Ngã Ba Đầu, nơi hợp lưu của sông Mã và sông Chu, vùng đất này có vị trí giao thông đường thủy thuận lợi, từng là đầu mối giao thương sầm uất với cảnh buôn bán trên bến dưới thuyền. Trải qua những biến thiên của lịch sử, Dương Xá vẫn lưu giữ nhiều dấu tích văn hóa, lịch sử, phản ánh vai trò của vùng đất cổ trong đời sống cư dân xứ Thanh.

Ngày nay, dù dấu tích thành quách xưa đã phai mờ, những địa danh như chợ Giàng, bến Giàng cùng các di tích lịch sử vẫn gợi nhắc về một vùng đất cổ giàu truyền thống. Nổi bật trong đó là đền thờ Anh hùng dân tộc Dương Đình Nghệ.

Sinh ra trên vùng đất Dương Xá, Dương Đình Nghệ (874-937) vốn là một hào trưởng có uy tín ở Ái Châu, từng giữ vai trò bộ tướng dưới thời Khúc Hạo. Sau khi chính quyền họ Khúc bị quân Nam Hán đánh bại, ông âm thầm tập hợp lực lượng, chuẩn bị cho cuộc đấu tranh giành lại quyền tự chủ. Tại quê nhà Dương Xá, Dương Đình Nghệ xây dựng một căn cứ kháng chiến vững mạnh, tích trữ lương thảo, chuẩn bị vũ khí và chiêu mộ hơn 3.000 nghĩa sĩ ngày đêm luyện tập võ nghệ. Dinh cơ họ Dương khi ấy trở thành nơi tụ nghĩa của nhiều hào kiệt, gắn với danh tiếng lò võ Dương Xá.

Tháng 3 năm 931, Dương Đình Nghệ bắt đầu khởi binh từ đất Ái Châu (Thanh Hóa) ra vây hãm Giao Châu, Thứ sử nhà Nam Hán ở nước ta lúc bấy giờ là Lý Tiến đã phải cấp báo về nước. Dù giặc được viện binh, song trước sức mạnh và khí thế của nghĩa quân Dương Đình Nghệ thì “nước xa không cứu được lửa gần”. Đáng tiếc, 6 năm sau đó ông bị chính kẻ bề tôi là Kiều Công Tiễn âm mưu sát hại tiếm quyền. Sự nghiệp của vị thủ lĩnh họ Dương cũng nửa đường dang dở.

Dẫu vậy, “sứ mệnh” giành độc lập cho non sông nước Việt của Dương Đình Nghệ sau đó đã được chính con rể ông là danh tướng Ngô Quyền viết tiếp đầy vẻ vang, đánh dấu bằng sự kiện đánh thắng quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng, mở ra trang sử mới cho dân tộc.

Theo lời kể của các bậc cao niên, sau khi mất, ông đã được an táng ngay tại quê nhà với hình thức “Thượng sàng hạ mộ”, dưới là mộ, trên là giường thờ. Để tưởng nhớ công lao của vị Anh hùng dân tộc, người dân đã dựng đền thờ Dương Đình Nghệ ngay trên nền đất cũ của dòng họ Dương.

Năm 1996, đền thờ Dương Đình Nghệ được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Trải qua những biến thiên của lịch sử, ngôi đền không tránh khỏi sự xuống cấp. Năm 2004, di tích được tu bổ, tôn tạo, mang diện mạo khang trang, bề thế hơn, góp phần gìn giữ và tôn vinh công lao của vị anh hùng dân tộc.

Không chỉ mang giá trị lịch sử, đền thờ còn là nơi diễn ra các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng của người dân Dương Xá. Hằng năm, từ ngày 12 đến 15/3 âm lịch, lễ hội truyền thống được tổ chức nhằm tưởng nhớ công lao của Anh hùng dân tộc Dương Đình Nghệ. Bên cạnh các nghi thức mộc dục, dâng hương, tế lễ trang nghiêm, lễ hội còn có nhiều trò chơi dân gian như cờ người, kéo co, chọi gà..., góp phần gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống của làng quê.

Hoàng Phương

(Bài viết có tham khảo tư liệu trong sách Lịch sử Việt Nam, tập 1 (NXB Khoa học xã hội) và Đại Nam nhất thống chí (NXB Thuận Hóa).