Mùa lúa chín gọi người về!

Cứ đến mùa gặt, mẹ lại gọi điện bảo: “Cuối tuần về nhà ăn cơm mới con nhé!”. Lời nhắc ấy nhẹ nhàng nhưng gần như chưa bao giờ vắng trong gia đình tôi. Tôi biết, ở căn nhà nhỏ nơi bản Mường quê mình, mẹ đã lựa những hạt lúa đầu mùa, xát thành gạo mới, trắng ngần và chuẩn bị mâm lễ cúng tổ tiên.

Mùa vàng bội thu góp phần gìn giữ nghi lễ cúng cơm mới trong đồng bào dân tộc thiểu số ở xứ Thanh. Ảnh tư liệu

Thực hành nghi thức cúng cơm mới tại Liên hoan Văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số tỉnh Thanh Hóa năm 2026

Trong quan niệm của người Mường, bữa cơm đầu tiên từ vụ mùa mới không chỉ để thưởng thức thành quả sau những tháng ngày vất vả. Đó còn là dịp con cháu tề tựu, dâng lên tổ tiên những hạt gạo mới nhất như một lời cảm tạ đất trời, thần linh đã cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Vì thế, dù đi đâu, nhiều người con của bản làng vẫn cố gắng trở về trong ngày cúng cơm mới.

Từ nhỏ tôi đã quen với hình ảnh mẹ tất bật chuẩn bị mâm cúng. Mỗi món ăn đều được lựa chọn cẩn thận từ những sản vật của gia đình sau một mùa lao động. Đĩa xôi được đồ từ gạo nếp mới, con gà nuôi trong vườn, bát canh, đĩa thịt, chén rượu... tất cả được bày biện trang trọng trên bàn thờ.

Gạo nếp được bà con người Mường làm xôi ngũ sắc.

Trong gia đình tôi, bác cả là người thay mặt con cháu kính cáo tổ tiên. Trước làn khói hương nghi ngút, bác chắp tay, cất lời khấn trầm đều, thành kính, báo với ông bà rằng một vụ mùa nữa đã khép lại, con cháu hôm nay dâng những hạt gạo đầu mùa để tạ ơn tổ tiên đã phù hộ, cầu mong gia đình mạnh khỏe, mùa sau tiếp tục mưa thuận gió hòa, lúa đầy bồ, ngô đầy kho.

Lời khấn không dài nhưng đủ để cả gia đình lặng đi trong giây lát. Mùi khói hương quyện với mùi hương nếp mới vừa đồ chín lan khắp căn nhà.

Bữa cơm đầu mùa vì thế không chỉ mang vị dẻo thơm của hạt gạo mới, mà còn là bữa cơm của sự đoàn viên, của lòng biết ơn đối với tổ tiên và những giá trị gia đình được gìn giữ từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Sau này, đi nhiều hơn trên những bản làng miền Tây xứ Thanh, tôi mới hiểu điều mẹ gìn giữ không chỉ là một bữa cơm gia đình, mà còn là một phong tục đẹp đã theo người Mường qua bao thế hệ. Không chỉ người Mường, nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số ở miền Tây Thanh Hóa cũng lưu giữ lễ mừng cơm mới như một nghi lễ thiêng liêng sau mỗi vụ thu hoạch. Trong đó, người Thái vẫn gìn giữ khá nguyên vẹn những nghi thức truyền thống, để rồi từ mỗi mùa lúa chín, bản làng lại rộn ràng trong không khí tri ân đất trời và tổ tiên.

Lễ cúng cơm mới tại đền thờ thần làng Bản Mạ (nay là thôn Tiến Sơn, xã Thường Xuân). Ảnh tư liệu

Cùng với việc thực hiện nghi thức cúng cơm mới trong mỗi gia đình, bản làng, nhằm gìn giữ, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số, những năm gần đây ngành văn hóa tổ chức nhiều chương trình nhằm bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của đồng bào dân tộc thiểu số.

Tháng 5/2026, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thanh Hóa phối hợp với UBND xã Hồi Xuân tổ chức Liên hoan Văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số tỉnh Thanh Hóa năm 2026. Liên hoan với nhiều chương trình đặc sắc, những nghi lễ, lễ hội và loại hình diễn xướng dân gian đặc sắc như: Lễ hội Pồồn Pôông, Xên bản - Xên mường, lễ mừng cơm mới, dựng cây nêu ngày tết của người Mường, múa rùa trong tết nhảy của dân tộc Dao hay hòa tấu cồng chiêng... được tái hiện sinh động, mang đậm hơi thở đời sống văn hóa cộng đồng.

Nghệ nhân Vi Văn Phiên ở xã Xuân Chinh thực hành nghi lễ cúng cơm mới của người Thái tại Liên hoan Văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số tỉnh Thanh Hóa năm 2026.

Ấn tượng sâu sắc với tôi là khi được chứng kiến nghệ nhân Vi Văn Phiên cùng Câu lạc bộ văn hóa dân gian xã Xuân Chinh thực hành nghi lễ cúng cơm mới của người Thái. Không gian ngày hội linh thiêng khi những mâm lễ được bày biện ngay ngắn. Từng bát cơm mới, chén rượu, con gà luộc, những sản vật của núi rừng đều mang một ý nghĩa riêng. Trong lời mo trầm bổng, nghệ nhân thay mặt cộng đồng kính mời tổ tiên, thần linh về chứng giám, phù hộ cho dân bản mạnh khỏe, mùa màng tiếp tục tươi tốt.

Có lẽ vì thế mà lễ mừng cơm mới luôn được gìn giữ trong mỗi nếp nhà, bản mường. Đó không chỉ là một nghi lễ tín ngưỡng, mà còn bởi trong mỗi hạt cơm đầu mùa là ký ức của bản làng, là sự gắn kết của gia đình và là lời nhắc nhớ về cội nguồn. Rồi khi mùa lúa chín, mẹ lại gọi điện nhắc nhớ và tôi biết mình sẽ lại trở về...

Ngọc Huấn