Nét đẹp trong tục dựng cây nêu ngày Tết

Tục dựng cây nêu và hạ nêu đã trở thành nét đẹp văn hóa của nhiều dân tộc trong đại gia đình các dân tộc Việt Nam nói chung và xứ Thanh nói riêng. Cây nêu ngày Tết chứa đựng những ý nghĩa nhân sinh cao đẹp, thể hiện khát vọng về hòa bình, hạnh phúc ấm no của người Việt trong mỗi dịp Tết đến, xuân về.

Lễ thượng nêu được tổ chức tại Di sản văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ mỗi dịp Tết đến, xuân về.

Từ bao đời nay, hình ảnh cây nêu được coi là biểu tượng thiêng liêng trong ngày Tết cổ truyền của dân tộc Việt Nam. Nó gắn liền với truyền thuyết xa xưa, đầy tính nhân văn cao cả của Phật giáo. Truyền thuyết kể rằng, xa xưa người và quỷ cùng sống trên mặt đất. Quỷ cậy mạnh chiếm đoạt toàn bộ đất đai và bắt người đi làm thuê cho chúng với những điều kiện ngày càng khắt khe.

Phật thương người nên bảo người thương lượng với quỷ để mua một miếng đất chỉ bằng bóng chiếc áo cà sa. Người sẽ trồng một cây tre, trên đó mắc áo cà sa, đất của người là phần đất giới hạn bởi bóng áo ấy. Khi người trồng xong cây tre, Phật đứng trên ngọn, tung áo cà sa bay tỏa ra thành một miếng vải tròn. Rồi Phật hóa phép làm cho cây tre cao vút mãi lên, đến tận trời. Tự nhiên đất trời trở nên âm u, bóng của áo cà sa dần dần che kín khắp cả mặt đất. Quỷ không có đất ở nữa phải chạy ra biển và tập hợp lực lượng phản công hòng chiếm lại đất. Phật đã dùng máu chó, lá dứa, tỏi, vôi bột làm vũ khí để đánh bật quỷ và từ đó quỷ bị đày ra biển.

Hàng năm cứ đến ngày Tết Nguyên đán, quỷ được Phật cho phép vào thăm đất liền, thăm tổ tiên. Theo đó, từ ngày 23 tháng Chạp cho tới đêm giao thừa, vắng mặt ông Công, ông Táo, ma quỷ từ biển thường nhân cơ hội này lẻn vào quấy nhiễu thôn xóm nên người Việt dựng cây nêu vào ngày này để bảo vệ, không cho quỷ đến gần con người.

Ở các vùng đồng bằng, cây nêu được dựng phải là những cây tre thẳng, không được cụt ngọn và chiều cao của cây nêu phải cao hơn nóc nhà của gia chủ. Người Việt thường dựng cây nêu trước sân nhưng chếch cửa chính để tránh án ngữ bàn thờ gia tiên. Trên ngọn cây nêu, tùy từng vùng miền người ta treo các loại vật liệu khác nhau nhưng thường thì là những chiếc khánh làm bằng đất nung hoặc có nơi treo sáo trúc để mỗi khi gió rung thì có tiếng động phát ra để luôn nhắc ma quỷ nghe mà tránh. Trên ngọn nêu buộc một bó lá dứa hoặc cành đa, liềm, mỏ hái để cho quỷ sợ. Nhiều gia đình còn treo đèn lồng trên ngọn nêu để ban đêm đèn lồng thắp sáng, soi đường cho tổ tiên về ăn tết cùng gia đình.

Ông Bùi Hồng Nhi, hội viên Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc Việt Nam nhấn mạnh: “Người Việt dựng cây nên để thông tin, báo hiệu cho tổ tiên, gia tiên biết năm cũ sắp qua, năm mới đang đến gần, con cháu chuẩn bị mời ông bà tổ tiên về ăn Tết. Cây nêu được dựng lên vững chãi trước nhà để xua đuổi ma quỷ không được vào làng, không được vào nhà gia chủ. Khi cây nêu dựng lên thì cả không gian xóm làng, thôn bản chuẩn bị đón Tết, đón xuân”.

Thầy mo mường khấn thần linh xin cho bản Mường dựng cây nêu.

Trong đêm trừ tịch cũng như ngày Mùng 1 Tết, ngày xưa khi chưa cấm đốt pháo, người dân còn treo bánh pháo tại cây nêu đốt đón mừng năm mới, mừng tổ tiên về với con cháu, xua đuổi ma quỷ hoặc những điều bất hạnh của năm cũ, cầu mong một năm mới tốt lành. Tại một số làng quê vùng đồng bằng Bắc Bộ, các gia đình còn dùng nước vôi vẽ hình cung tên, hướng mũi nhọn về phía biển Đông và rắc vôi bột xuống đất vào những ngày Tết để cấm cửa quỷ. Vì vậy đân gian thường có câu ca dao:

Cành đa lá dứa treo cao.

Vôi bột rắc ngõ chớ trêu mọi nhà.

Quỷ vào thì Quỷ lại ra.

Cành đa lá dứa thì ta cứa mồm

Cây nêu trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam có đặc điểm khá đa dạng tùy thuộc vào phong tục, tập quán, tín ngưỡng của từng vùng miền, từng dân tộc. Đối với người Mường xứ Thanh, cách Tết Nguyên đán khoảng10 ngày, thanh niên trai tráng các bản làng được cử đi chặt những cây tre thẳng, cao từ 6-7 m và còn nguyên ngọn về dựng nêu. Cây tre mang về sẽ được tỉa sạch nhánh nhỏ và lá ở phía dưới, chỉ để lại tán tròn ở phần ngọn. Phía trên ngọn cây nêu sẽ được treo những dải lụa nhiều màu để xua đi điềm xấu, đem lại những may mắn trong ngày xuân mới.

Khi cây nêu được dựng lên cũng là lúc người Mường dừng tất cả công việc đồng áng, mọi người cùng nhau vui Tết, đón xuân. Từ góc độ văn hóa truyền thống, tục dựng cây nêu của người Mường mỗi dịp Tết đến, xuân về là việc vui mừng đón thần linh, tổ tiên về vui đón năm mới cùng con cháu, dân bản, là mong muốn xua đi những điều bất hạnh và ước nguyện về một năm mới may mắn, an lành và hạnh phúc. Chị Lê Thị Hương, thôn Đa, xã Minh Sơn, chia sẻ: “Năm nào gia đình tôi cũng cùng với mọi người dựng cây nêu. Đây là tục lệ không thể thiếu được của người Mường chúng tôi mỗi dịp Tết đến, xuân về. Chúng tôi xem cây nêu là bùa hộ mệnh để xua đuổi tà ma, mang lại điều may mắn cho mỗi gia đình người Mường chúng tôi”.

Thanh niên trai tráng dân tộc Mường dựng cây nêu ngày Tết.

Ngày dựng cây nêu của các dân tộc Mường, Kinh, Thái, Thổ... khác nhau, nhưng lễ hạ cây nêu thì thường diễn ra cùng ngày, đó là ngày mùng 7 tháng Giêng. Vì vào ngày này, đồng bào từ miền xuôi đến miền núi thường tổ chức lễ khai hạ, để bắt đầu một năm lao động mới. Việc làm lễ hạ cây nêu, tùy từng hoàn cảnh, từng điều kiện mà các gia đình, thôn xóm, bản làng tổ chức khác nhau. Có nơi làm mâm cỗ cúng đầy đủ xôi gà, có nơi chỉ cần đĩa cau trầu, hoa quả kính cáo với tổ tiên, trời đất để gia chủ, thôn xóm, bản làng chính thức hạ nêu, bắt đầu trở lại lao động sản xuất với ước mong một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, bội thu.

Bà con dân tộc Mường múa hát dưới cây nêu.

Xa xưa, cây nêu được dựng với ý nghĩa trừ ma quỷ, nhưng theo thời gian cùng với sự phong phú của các lễ vật treo trên ngọn cây, cây nêu được coi là cây vũ trụ nối liền đất trời. Cuối năm trồng cây nêu để đầu năm ngọn nêu vươn lên cao đón ánh nắng xuân, sức sống mùa xuân. Tục dựng cây nêu ngày Tết đã trở thành một nét đẹp văn hóa truyền thống tốt đẹp của nhiều dân tộc trên dải đất hình chữ S. Cây nêu còn thể hiện khát vọng về hòa bình, về những điều hạnh phúc và an lành sẽ đến với mọi người, mọi nhà trong năm mới.

Mai Ngọc