Người Thanh Quân giữ gìn “hồn Thái”

Tôi trở lại Thanh Quân vào một ngày tháng 5 đầy nắng. Giữa không gian yên ả của núi rừng, điệu khặp từ nhà văn hóa bất chợt vang lên, dìu dặt, da diết. Tiếng hát ấy dẫn tôi đến buổi sinh hoạt định kỳ của Câu lạc bộ Sinh hoạt văn hóa dân gian thôn Thống Nhất. Càng trải nghiệm, cảm nhận, tôi càng hiểu hơn tình yêu và tâm huyết của người dân nơi đây trong hành trình gìn giữ, trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống của ông cha mình.

Một buổi sinh hoạt của Câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa dân gian ở thôn Thống Nhất.

Xã Thanh Quân có khoảng 95% dân số là đồng bào dân tộc Thái sinh sống. Trước tác động của đời sống hiện đại, không ít giá trị truyền thống đang dần bị mai một. Nhiều người trẻ không còn biết đọc, biết viết chữ Thái, thiếu am hiểu về văn hóa của đồng bào mình.

Từ nỗi trăn trở ấy, Câu lạc bộ Sinh hoạt văn hóa dân gian thôn Thống Nhất đã được thành lập, với 30 thành viên đến từ các thôn Chiềng Cà, Thống Nhất, Thanh Tân, Thanh Tiến. Người trẻ nhất ngoài 30 tuổi, người lớn tuổi nhất đã bước sang tuổi 73. Dù khác nhau về độ tuổi, nghề nghiệp nhưng họ gặp nhau ở tình yêu dành cho văn hóa dân tộc mình.

Ngày 15 hằng tháng, các thành viên lại tập trung sinh hoạt định kỳ. Những buổi sinh hoạt không chỉ là nơi giao lưu, mà còn như lớp học đặc biệt để truyền dạy chữ viết, làn điệu dân ca, nhạc cụ truyền thống cho thế hệ trẻ.

Các thành viên trong câu lạc bộ truyền dạy chữ Thái cổ.

Ngồi cạnh cửa vóng, bà Vi Thị Hành, thành viên lớn tuổi nhất của câu lạc bộ đang say sưa hát khặp. Ở tuổi 73, giọng hát của bà vẫn vang, ấm và đầy cảm xúc. Mỗi câu hát như mang theo hơi thở của núi rừng, của những mùa lúa mới và khát vọng về cuộc sống no đủ của người Thái xưa.

Ánh mắt xa xăm nhìn về phía núi, bà chậm rãi trải lòng: “Ngày xưa, người Thái quê tôi ai cũng biết hát khặp, đàn ông thì thổi khèn bè; đi làm nương cũng hát, đi hội cũng hát; giờ thì đang mai một dần. Tôi già rồi nhưng còn nhớ được gì thì còn dạy lại cho con cháu. Mình không giữ, không truyền lại thì sau này lớp trẻ sẽ quên mất nguồn cội”. Nói rồi, bà lại ngân lên một điệu khặp quen thuộc như thể khặp là máu thịt của mình vậy.

Câu lạc bộ Sinh hoạt văn hóa dân gian thôn Thống Nhất thu hút nhiều phụ nữ trong độ tuổi 35-40 tham gia. Ban ngày họ lên nương, làm ruộng, chăm lo gia đình; tối đến lại tranh thủ đến nhà văn hóa để học chữ Thái cổ, tập hát khặp, thêu dệt thổ cẩm. Từ những buổi sinh hoạt định kỳ ấy, nhiều giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Thái được lưu giữ và trao truyền qua từng thế hệ.

Câu lạc bộ còn sưu tầm nhiều nhạc cụ truyền thống như chiêng, khèn bè; phục dựng các làn điệu dân ca cổ; lưu giữ chữ viết Thái và những phong tục đẹp của đồng bào. Điều dễ nhận thấy là các thành viên ở câu lạc bộ đều tham gia với tinh thần tự nguyện và tình yêu với bản sắc văn hóa quê hương. Dù điều kiện hoạt động còn nhiều thiếu thốn nhưng ai cũng nhiệt tình tham gia, bởi với họ, giữ gìn văn hóa cũng là giữ lấy cội nguồn, hồn cốt của đồng bào mình.

Khèn Thái không thể thiếu trong mỗi buổi sinh hoạt của câu lạc bộ.

Ông Hoàng Văn Đô, Bí thư Chi bộ, Trưởng thôn Thống Nhất, người từng dành nhiều thời gian và tâm sức cho công tác bảo tồn văn hóa truyền thống, cho biết: “Điều chúng tôi trăn trở nhất là nhiều người trẻ giờ không còn hiểu nhiều về văn hóa dân tộc mình. Vì thế, chúng tôi cố gắng duy trì sinh hoạt đều đặn để vừa lưu giữ vừa truyền dạy. Mỗi thành viên ở đây đều là một hạt nhân góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa Thái”. Câu lạc bộ sẽ thường xuyên tham gia các chương trình giao lưu văn nghệ, lễ hội văn hóa ở địa phương. Qua đó, để lan tỏa nhiều giá trị văn hóa truyền thống đến với người dân và du khách.

Trong thời gian qua, chính quyền địa phương đã dành nhiều quan tâm cho công tác bảo tồn văn hóa truyền thống. Để khơi dậy trách nhiệm và tạo động lực cho người dân tham gia gìn giữ văn hóa truyền thống, địa phương đã duy trì nhiều hoạt động sinh hoạt văn hóa cộng đồng, tạo điều kiện để các làn điệu dân ca, chữ viết và nghề truyền thống được lưu giữ trong đời sống thường nhật.

Theo ông Đàm Văn Thông, Phó Chủ tịch UBND xã Thanh Quân, địa phương luôn xác định việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc là nhiệm vụ quan trọng, gắn với xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở và phát triển du lịch cộng đồng. Ngay từ đầu năm, địa phương đã xây dựng kế hoạch, triển khai các biện pháp thực hiện cụ thể đối với từng đơn vị, đoàn thể, nhằm bảo tồn phát huy văn hóa truyền thống và đã đạt được một số kết quả nhất định. Thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền vận động, khuyến khích người dân, thế hệ trẻ học chữ Thái, làn điệu dân ca, nghề truyền thống... để tiếp nối, gìn giữ giá trị văn hóa của cha ông.

Rời Thanh Quân khi chiều buông xuống núi, nhuộm thẫm những nếp nhà sàn, trong tôi vẫn văng vẳng tiếng khặp ngân nga. Qua bao đổi thay, người Thanh Quân vẫn chọn cách giữ gìn những giá trị của cha ông bằng tình yêu, niềm tự hào và trách nhiệm. Với họ, đó cũng là cách giáo dục thế hệ trẻ thêm hiểu, thêm yêu bản sắc quê hương mình.

Khánh Phượng