Nhà sàn thưa vắng: Nỗi lo ở xã Văn Phú

Ở xã Văn Phú, nhà xây ngày càng nhiều, nhà sàn ngày một vắng. Sự đổi thay diện mạo bản làng nơi đây đang đặt ra bài toán cấp thiết, làm sao giữ lại nếp nhà sàn truyền thống của đồng bào Thái trước nguy cơ mai một?

Những nếp nhà sàn từng làm nên dáng hình bản Thái nay dần vắng bóng giữa những ngôi nhà xây kiên cố, để lại nỗi trăn trở về sự mai một của kiến trúc truyền thống ở Văn Phú.

Khi nhà sàn dần vắng bóng

Giữa những ngôi nhà xây hiện đại ở bản Tam Văn, xã Văn Phú, một ngôi nhà sàn truyền thống của đồng bào Thái đang dần hình thành. Những cây cột gỗ được dựng lên, những thanh xà được ghép nối, từng phần mái nhà hiện ra trong không gian bản làng đổi khác... Sự xuất hiện của ngôi nhà sàn đang được dựng lên hôm nay mang theo niềm vui và hy vọng về sự tiếp nối một nếp nhà truyền thống, đồng thời cho thấy nỗi trăn trở trước nguy cơ mai một đang hiện hữu.

Giữa nguy cơ nhà sàn truyền thống mai một, một ngôi nhà sàn mới đang được dựng lên ở bản Tam Văn.

Trước đây, nhà sàn là nơi sinh sống của nhiều gia đình, gắn với tập quán sinh hoạt, phong tục và đời sống cộng đồng bản Thái nơi đây. Tuy nhiên, cùng với điều kiện kinh tế được cải thiện, nhu cầu về không gian sinh hoạt tiện nghi, khép kín ngày càng tăng, nhiều hộ đã chuyển sang xây nhà kiên cố. Nhà sàn vì thế dần ít đi, trong khi những người am hiểu kỹ thuật dựng nhà truyền thống cũng ngày một thưa vắng.

Bà Lương Thị Thẻ, người dân bản Tam Văn cho biết: “Nhiều gia đình lựa chọn nhà xây vì cho rằng thuận tiện hơn trong sinh hoạt. Nhưng khi những nếp nhà truyền thống ngày càng ít, người dân cũng bắt đầu trăn trở về nguy cơ mai một bản sắc dân tộc”.

Ở bản Cú Tá, thực trạng thưa vắng nhà sàn ngày càng rõ nét. Trước khi sáp nhập, bản Cú Tá cũ có 226 hộ nhưng chỉ còn 3 hộ giữ nhà sàn truyền thống. Sau khi sáp nhập với bản U, bản Cú Tá mới có 325 hộ dân, song cũng chỉ có 35 ngôi nhà sàn. Những con số ấy phần nào cho thấy sự thu hẹp đáng kể của không gian cư trú trong đời sống người Thái nơi đây.

Trăn trở trước sự đổi thay ấy, vợ chồng bà Lương Thị Thật ở bản Cú Tá, đã bỏ gần 600 triệu đồng mua lại cấu kiện gỗ từ những ngôi nhà cũ, sửa chữa, lắp ghép để dựng lại nhà sàn. Ngôi nhà hoàn thành vào tháng 9/2025, không chỉ là nơi ở mà còn là cách gia đình gìn giữ nếp nhà của cha ông.

Với bà Thật, quyết định ấy xuất phát từ sự trăn trở của một người con bản Thái, bà mong muốn giữ lại một ngôi nhà mang dáng dấp kiến trúc truyền thống, để các thế hệ sau vẫn có cơ hội hiểu về cội nguồn văn hóa của dân tộc mình.

Niềm vui của gia đình bà Lương Thị Thật bên nếp nhà sàn được dựng lại.

Theo thống kê, xã Văn Phú hiện có 1.776 hộ dân, trong đó đồng bào Thái chiếm 98% dân số, nhưng chỉ còn hơn 200 ngôi nhà sàn. Tỷ lệ này đặt ra yêu cầu phải có giải pháp đồng bộ hơn để gìn giữ kiến trúc truyền thống, nhất là trong bối cảnh nhu cầu nhà ở của người dân đang thay đổi.

Theo ông Hà Mạnh Xuân, Trưởng bản Cú Tá, xã Văn Phú, công tác tuyên truyền được triển khai thông qua các buổi sinh hoạt chi bộ, họp dân và sinh hoạt tại thôn, tổ dân cư, dòng họ. Qua đó, vận động người dân nâng cao ý thức gìn giữ nhà sàn, chủ động tu sửa những ngôi nhà còn lại, góp phần bảo tồn nét văn hóa truyền thống của đồng bào Thái.

Gắn bảo tồn với đời sống hôm nay

Một trong những hướng đi được xã Văn Phú đặt ra là gắn gìn giữ nhà sàn với phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Thái và phát triển du lịch cộng đồng. Theo ông Vi Văn Quang, Phó Chủ tịch UBND xã Văn Phú, địa phương đã xây dựng Đề án phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Thái giai đoạn 2026-2031. Trong quá trình triển khai, xã sẽ rà soát các hộ còn nhà sàn, đưa những hộ có điều kiện vào định hướng phát triển điểm du lịch cộng đồng, đồng thời thành lập các câu lạc bộ nhằm khôi phục những nét văn hóa gắn với nhà sàn.

Định hướng này mở ra cơ hội để nhà sàn tiếp tục phát huy giá trị trong bối cảnh mới. Khi được kết nối với các hoạt động trải nghiệm văn hóa, sinh hoạt cộng đồng và giới thiệu phong tục truyền thống, những ngôi nhà còn lại có thể trở thành một phần nguồn lực phát triển của địa phương, thay vì chỉ được nhìn nhận như dấu tích của đời sống xưa. Dẫu vậy, du lịch chỉ là một trong những giải pháp hỗ trợ. Việc bảo tồn cần bắt đầu từ những nhu cầu thiết thực của người dân: làm sao để nhà sàn phù hợp hơn với sinh hoạt hiện đại, làm sao để các gia đình có điều kiện sửa chữa, duy trì nhà ở và làm thế nào để người trẻ hiểu, trân trọng những giá trị văn hóa được lưu giữ trong mỗi nếp nhà.

Hà Hồng