Một mùa mưa bão nữa đang đến gần. Ở vùng biên giới phía Tây của tỉnh Thanh Hóa, nhiều hộ dân lại bước vào những đêm dài... thấp thỏm chờ đợi. Chờ một nơi ở an toàn hơn. Chờ được rời khỏi vùng đất luôn bị đe dọa bởi sạt lở đất và lũ quét.
Tám năm, kể từ trận mưa lũ lịch sử năm 2018 trút xuống bản làng, đến nay nhiều khu vực vẫn nằm trong vùng có nguy cơ sạt lở, trong khi các khu tái định cư dù đã có chủ trương đầu tư ngay sau đó nhưng vẫn chưa thể triển khai. Cuộc sống của nhiều hộ dân vẫn gắn với những mùa mưa đầy bất an...
Ở bản Tung, xã Trung Lý, giấc mơ an cư vẫn còn dang dở. Trước mỗi mùa mưa bão, gia đình anh Tráng A Páo và nhiều người dân bản Tung lại bắt đầu một công việc quen thuộc. Đó là chuẩn bị cho những tình huống xấu nhất. Những bao thóc lúa, đồ đạc, quần áo được cất lên cao.
Không ai biết năm nay sẽ thế nào. Chỉ biết rằng, suốt tám năm qua, 63 hộ dân, hơn 300 nhân khẩu ở bản Tung mỗi mùa mưa bão đến đều bắt đầu như thế. Không phải vì họ bi quan. Mà bởi ký ức về trận lũ năm 2018 vẫn còn nguyên vẹn trong tâm trí nhiều người. Đó là đêm đất đá từ trên núi bất ngờ đổ xuống, cuốn theo nhà cửa và tài sản của người dân.
Tám năm đã trôi qua, kể từ tháng 9 năm 2018. Dấu vết của trận lũ năm ấy vẫn còn hiện hữu. Vết nứt cắt ngang quả đồi, dài khoảng 150m, sâu và rộng, có chỗ sụt lún tạo thành taluy chênh lệch tới gần 3m và sau lưng là hàng chục hộ dân trú ngụ.
Mỗi mùa mưa đến, người dân lại dõi mắt lên ngọn núi phía sau nhà. Không ai biết điều gì sẽ xảy ra. Chỉ biết rằng, nếu đất đá tiếp tục dịch chuyển, những mái nhà dưới chân núi sẽ là nơi chịu ảnh hưởng đầu tiên.
Không chỉ sống trong nỗi lo sạt lở mỗi mùa mưa bão, sự chờ đợi kéo dài còn khiến cuộc sống của người dân nơi đây gần như bị “treo” lại. Những mái nhà xuống cấp không dám sửa, nhiều công trình hạ tầng chưa thể đầu tư... Những dự định làm ăn, ổn định cuộc sống và tương lai của con trẻ cũng phải tạm gác lại.
Theo thống kê của địa phương, đến nay hơn một nửa số hộ dân ở bản Tung đang ở trong những ngôi nhà xuống cấp. Trong khi đó, nhiều công trình thiết yếu vẫn chưa thể đầu tư đồng bộ vì nằm trong vùng quy hoạch tái định cư. Thiếu điện. Thiếu đường giao thông. Thiếu sóng điện thoại. Những khó khăn nối tiếp những khó khăn.
Bản Tung hiện có 63 hộ dân thì 100% là hộ nghèo. Cuộc sống vốn đã nhiều thiếu thốn, sự chờ đợi kéo dài càng khiến cái nghèo nơi đây cứ thế đeo đẵng.
Theo Quyết định số 1541 năm 2019 của UBND tỉnh Thanh Hóa, hơn 300 hộ dân sinh sống tại khu vực có nguy cơ sạt lở đất và lũ ống, lũ quét cao trên địa bàn các bản: Trung Thắng, Ún, Sa Lung (xã Mường Lý) và các bản Tung, Ma Hác, Lìn (xã Trung Lý) sẽ được di dời, bố trí tái định cư. Trong đó, có 149 hộ cần phải di dời khẩn cấp trước mùa mưa bão năm 2019. Thế nhưng đến nay, không ít người dân vẫn đang tiếp tục sống trong vùng nguy hiểm.
Mỗi mùa mưa bão đi qua là thêm một lần chờ đợi. Và cùng với sự chờ đợi ấy là câu hỏi vẫn chưa có lời giải trọn vẹn: Bao giờ người dân mới thực sự được an cư?
Thanh Hóa là một trong những địa phương thường xuyên hứng chịu hầu hết các loại hình của thiên tai. Với địa hình chủ yếu là đồi núi, nhiều khu vực luôn đối mặt với nguy cơ lũ ống, lũ quét và sạt lở đất. Sau những trận mưa lũ liên tiếp, nhu cầu đưa người dân ra khỏi vùng nguy hiểm trở thành yêu cầu cấp thiết.
Tháng 12/2021, UBND tỉnh đã ban hành Quyết định số 4845 và sau được điều chỉnh bởi Quyết định số 511 phê duyệt Đề án: “sắp xếp, ổn định dân cư khu vực có nguy cơ cao xảy ra lũ ống, lũ quét, sạt lở đất miền núi giai đoạn 2021-2025” với mục tiêu bố trí nơi ở an toàn cho hơn 2.200 hộ dân miền núi. Tuy nhiên sau 5 năm triển khai đề án vẫn chưa được như kỳ vọng. Nhiều dự án khu tái định cư gặp khó khăn do thiếu quỹ đất, địa hình phức tạp, chi phí đầu tư lớn trong khi nguồn lực còn hạn chế.
Theo Đề án 4845, giai đoạn 2021-2025 các xã khu vực Mường Lát cũ có 8 dự án tái định cư trên địa bàn. Trong quá trình thực hiện các quy trình đầu tư và tìm mặt bằng thì địa hình dốc và nhiều đá, trong khi nguồn vốn có hạn nên không thể triển khai thực hiện.
Từ những điểm nghẽn của giai đoạn trước, một cuộc rà soát lớn đã được thực hiện. Nếu như trước đây, mục tiêu ưu tiên là hoàn thành chỉ tiêu về số lượng, thì nay, tỉnh Thanh Hóa chuyển sang đặt tính khả thi và hiệu quả lâu dài làm trung tâm. Từ một phương án gần như áp dụng chung cho nhiều địa bàn, chuyển sang lựa chọn giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế từng khu vực.
Từ câu chuyện bố trí nơi ở, mở rộng thành bài toán sinh kế, hạ tầng và phát triển bền vững... Đó cũng là tinh thần xuyên suốt của Đề án sắp xếp, ổn định dân cư giai đoạn 2026 - 2030. Đề án mới cũng bổ sung hình thức “ổn định tại chỗ” đối với những hộ có thể bảo đảm an toàn thông qua gia cố nhà ở và đầu tư hạ tầng thiết yếu...
Tín hiệu từ những thay đổi ấy đang dần hiện hữu ở khu tái định cư Trung Thắng, xã Mường Lý. Sau nhiều năm dự án nằm trên giấy vì vướng quỹ đất, chuyển đổi đất rừng và định mức đầu tư thấp, công trình nay đã dần thành hình khi cơ chế đã mở. Những tuyến đường nội khu, hệ thống hạ tầng đang từng bước được hoàn thiện, mang theo hy vọng của hàng chục hộ dân đã chờ đợi suốt nhiều năm qua.
Nhưng ở nhiều nơi khác, cuộc sống mới đã bắt đầu từ vài năm trước. Ở bản Pọong, xã Tam Chung, những ký ức về trận lũ lịch sử năm 2018 vẫn còn đó. Song những cuộc chạy lũ trong đêm đã lùi vào quá khứ. Những ngôi nhà mới mọc lên trên vùng đất an toàn hơn. Điện đã sáng. Đường đã mở. Người dân có điều kiện để yên tâm lao động sản xuất và gây dựng cuộc sống.
Sau trận lũ năm 2018, 94 hộ dân bản Pọong được bố trí đến nơi ở mới. Từ chỗ chỉ lo chống chọi với thiên tai, người dân nay đã có thể tính chuyện làm ăn lâu dài. Nhiều hộ phát triển chăn nuôi, trồng trọt. Nhiều lao động trẻ đi làm ăn xa, xuất khẩu lao động, từng bước cải thiện thu nhập.
Không xa bản Pọong là bản Na Chừa, xã Mường Chanh. Nơi từng bị tàn phá nặng nề bởi mưa lũ giờ đã khoác lên mình diện mạo mới. Những mái nhà kiên cố thay cho những căn nhà tạm bợ. Những con đường mới mở ra cơ hội phát triển.Và trên hết là sự yên tâm của người dân mỗi khi mùa mưa trở lại.
Bản Pọong, Na Chừa và rồi sẽ là Trung Thắng... Mỗi khu tái định cư được hoàn thành không chỉ là một công trình hạ tầng. Đó còn là nơi những gia đình từng sống trong vùng nguy hiểm có cơ hội bắt đầu cuộc sống mới; nơi người dân có thể yên tâm dựng nhà, phát triển sinh kế và nuôi dưỡng những dự định cho tương lai. Và đó cũng là điều mà hàng trăm hộ dân ở bản Tung đang mong mỏi.
Hơn ai hết, anh Tráng A Páo và những người dân nơi đây hiểu giá trị của một nơi ở an toàn. Sau nhiều năm sống cùng nỗi lo sạt lở, lũ quét, họ vẫn chờ đợi ngày được chuyển đến vùng đất mới để ổn định cuộc sống, yên tâm làm ăn và vun đắp tương lai cho con cháu. Và như người dân bản Pọong, bản Na Chừa trước đây, họ có quyền hy vọng. Hy vọng rằng một ngày không xa, bản Tung sẽ không còn được nhắc đến như một điểm nóng thiên tai mỗi khi đến mùa núi động, mà sẽ trở thành một bản làng bình yên, nơi những mái nhà được dựng xây vững chãi và những ước mơ mới được bắt đầu.
