Tết ăn cá của dân tộc Thái

Những ngày lập xuân, khi không khí ấm áp của mùa xuân đã tràn về cũng là lúc đồng bào dân tộc Thái xứ Thanh tạm gác lại công việc nương rẫy bộn bề để chuẩn bị đón Tết cổ truyền dân tộc với nhiều nghi lễ vô cùng đặc sắc.

Phụ nữ Thái đi xúc cá để chuẩn bị cho tết ăn cá.

Ngày Tết, đồng bào Thái xứ Thanh kiêng cúng các món ăn từ thịt của những con vật như trâu bò, gà lợn vì theo họ đấy là những con vật thân thiết, gắn bó quanh năm. Riêng lợn có thể làm thịt nhưng chỉ để ăn chứ không bày lên mâm cỗ cúng.

Trong mâm cỗ Tết, ngoài các loại bánh cổ truyền, cá là nguyên liệu chính để đồng bào Thái chế biến, làm thành mâm cỗ cúng tổ tiên và dùng làm quà để biếu người thân. Bởi vậy, Tết cổ truyền của người Thái còn gọi là tết kin pá hay còn gọi là Tết ăn cá.

Trước Tết từ 2 đến 3 ngày, người Thái sẽ mang theo dụng cụ như chài, lưới, vó... xuống sông, suối, ao để bắt cá. Người Thái cũng quan niệm trong dịp này nếu bắt được các loại cá trê, chép, chuối thì gặp nhiều điều may mắn.

Trên gác bếp của nhà sàn người Thái những ngày Tết đều treo những xiên cá sấy khô. Cá sau khi bắt lên sẽ được làm sạch, sau đó xẻ dọc sống lưng, đồ chín rồi xiên vào que tre để gác bếp từ 5 đến 7 ngày. Bên cạnh món cá sấy gác bếp, còn có món cá nướng được chế biến từ những con cá to nhất đánh bắt được. Món cá sấy và cá nướng là những món ăn không thể thiếu trong mâm cỗ tết dâng cúng tổ tiên, đây cũng là những món quà quý để con cháu mang biếu ông bà, bố mẹ, anh em khi đi chơi tết.

Trong ngày cuối cùng của năm cũ, trên mâm cỗ cúng tất niên của người Thái xứ Thanh không thể thiếu được món móc hay còn gọi là cá đùm. Những con cá dùng để làm món móc được làm sạch, đem trộn với các gia vị như sả, gừng, ớt, gạo nếp và hạt mắc khẻn. Cá móc được cho vào gói trong lá dong và đồ trên bếp lửa từ 3 đến 4 tiếng cho đến khi cá nhừ tơi, quyện với nếp dẻo. Gói cá móc sau khi đồ chín vừa mở ra đã có mùi vị cực kỳ đặc biệt, mùi thơm của cá quyện với nếp nương, các gia vị vô cùng hấp dẫn.

Cá nướng là món chủ đạo trong mâm cơm cúng gia tiên ngày tết của người Thái.

Sáng mùng 1 Tết, khi những tiếng gà gáy đầu tiên trong bản vang lên thì cũng là lúc những người con dâu trong gia đình người Thái dậy sớm để soạn sửa mâm cỗ dâng cúng tổ tiên. Sau nghi lễ mời tổ tiên về ăn Tết, con cháu trong gia đình sẽ tập trung trước bàn thờ để lạy tạ tổ tiên đã phù hộ độ trì, mang những điều tốt đẹp cho con cháu trong năm vừa qua và cầu xin tổ tiên phù hộ cho một năm mới mùa màng tươi tốt, con cháu mạnh khỏe, gia đình hạnh phúc. Tất cả gia đình cùng quây quần để thưởng thức mâm cỗ cúng đầu năm mới, trong đó mỗi món ít nhất phải ăn 2 miếng để được may mắn và khỏe mạnh.

Người Thái quan niệm rằng ngày Tết cúng tổ tiên xong con cháu mới được phép đi khao Tết nội, Tết ngoại anh em họ hàng. Đồng thời, khi đến nhà ai chúc Tết cũng phải đợi họ làm xong thủ tục cúng tổ tiên thì mới được lên nhà, nếu không gia đình sẽ gặp xui xẻo cả năm. Lúc này, trong bản con cái nếu ở riêng cũng bắt đầu sắm giỏ quà tết gồm: Cá đồ, cá sấy khô, móc, bánh chưng, bán ít để mang đến biếu bố mẹ. Sau đó những món đồ lễ này sẽ được dâng lên bàn thờ gia tiên để bày tỏ lòng thành kính của con cháu.

Mâm cơm cúng gia tiên ngày tết của đồng bào Thái xứ Thanh.

Trong những ngày Tết cổ truyền, tạm gác lại những vất vả, lo toan ngày thường, đồng bào Thái náo nức hòa mình vào các trò chơi dân gian trong không gian văn hóa cộng đồng. Những người phụ nữ Thái quanh năm tất bật với nương rẫy nay xúng xính trong những bộ váy mới, sôi nổi với trò chơi tó mắc lẹ - trò chơi từ những hạt cây rừng. Những đôi trai gái say mê ném những quả còn qua vòng tròn treo trên cao trong tiếng reo hò của đông đảo bà con dân bản. Núi rừng vùng cao những ngày Tết đến xuân về cũng rộn ràng hơn bởi những âm thanh, nhịp điệu của tiếng cồng, tiếng chiêng và những làn điệu khua luống. Âm thanh của sự no ấm, tươi đẹp đầy sức sống lan tỏa khắp bản làng, sông suối.

Mai Ngọc