[Thanh Hóa xưa và nay] Đắm say điệu “xường” dân tộc Mường xứ Thanh

Trong nhịp sống hiện đại, tiếng xường của người Mường xứ Thanh vẫn vang lên mộc mạc và thăm thẳm như mạch nguồn văn hóa nuôi dưỡng bao thế hệ. Vừa là một làn điệu dân ca, xường vừa là cách người Mường gửi gắm tình cảm, tri thức và lễ nghĩa.

Trong tục truyền cổ, người Mường kể rằng mụ Dạ Dần - vị nữ thần sáng tạo - từng mang gánh xường đi qua miền đất xứ Thanh rộng lớn. Khi đến mường Ai, mường Ống, quai gánh bất ngờ đứt khiến những sọt xường rơi xuống, vung vãi khắp bản làng. Người Mường nhặt lấy rồi truyền nhau hát qua nhiều đời. Vì thế, xường mường Ống, mường Ai được xem như “gốc xường”, là cái nôi đầu tiên nơi làn điệu này hình thành và sinh sôi.

Hát Xường có hai loại chính là Xường tự do và Xường lên bậc. Xường tự do là hình thức “độc” diễn phản ánh mọi sắc thái tình cảm của cư dân Mường trong cuộc sống, người hát tự do sáng tác hoặc hát theo lời ca có sẵn được trao truyền trong cộng đồng từ đời này sang đời khác.

Xường bậc là hình thức hát đối đáp giữa nam và nữ, có thể thức, cung cách riêng, người hát có tài ứng đáp và giọng hát truyền cảm, có sức lan tỏa và lay động tâm hồn. Xường có nhiều loại: Xường chúc, xường kể, nhưng phổ biến nhất vẫn là điệu hát xường giao duyên.

Nội dung lời hát của Xường giao duyên rất đa dạng, ca ngợi vẻ đẹp của thiên nhiên, làng bản, đất nước; tình yêu, lòng chung thủy, đức tính cần cù lao động của con người...

Lời của những câu xường giản dị, mộc mạc. Lời hát cất lên từ trái tim rạo rực thương yêu, không phân biệt địa vị cao thấp trong xã hội, không vì vật chất. Nét độc đáo trong điệu xường giao duyên là lời ca được ứng khẩu ngay tại chỗ, không theo một khuôn mẫu có sẵn mà sáng tạo một cách linh hoạt, hài hòa. Vì vậy, xường giao duyên có sức sống bền bỉ trong lòng đồng bào dân tộc Mường, được mài giũa, chắt lọc qua nhiều thế hệ và làm phong phú thêm kho tàng văn hóa truyền thống của dân tộc.

Trong nghệ thuật trình diễn, xường giao duyên được xem là đặc sắc nhất, với một cấu trúc trình tự bắt buộc ở từng cung bậc tình cảm của đôi trai gái khi ngỏ lời yêu. Cấu trúc của xường giao duyên được chia thành hai phần: Phần thứ nhất là xường áng có rất nhiều bài như xường chào, xường nài, xường xướng, xường qua cầu, chạm cầu, đổ cầu; phần thứ hai là xường cài hoa lên bậc với 12 bậc khác nhau.

Hát xường không chỉ là một loại hình dân ca độc đáo mà còn là kết tinh đời sống tinh thần, tình cảm và trí tuệ của người Mường. Với hệ thống cung bậc chặt chẽ, lối ứng tác linh hoạt và giá trị nhân văn sâu sắc, xường đã góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa, nuôi dưỡng tâm hồn bao thế hệ.

Trong nhịp sống hiện đại, việc bảo tồn, phát huy nghệ thuật xường càng trở nên quan trọng, để những lời ca mộc mạc, nồng nàn ấy tiếp tục ngân vang giữa núi rừng và trong trái tim người Mường.

Quỳnh Anh