[Thanh Hóa xưa và nay] Thành Nhà Hồ – Hành trình từ kinh đô đá đến Di sản Văn hóa thế giới

Nằm trên địa bàn xã Tây Đô, tỉnh Thanh Hóa, Thành Nhà Hồ là một trong những công trình kiến trúc đá độc đáo bậc nhất Việt Nam và khu vực Đông Nam Á. Từ một kinh đô tồn tại chưa đầy một thập kỷ, Thành Nhà Hồ hôm nay đã trở thành di sản của nhân loại – nơi kết nối quá khứ với hiện tại và hướng tới tương lai.

Ảnh Hoàng Đông

Di sản đá kể chuyện nghìn năm

Năm 1397, trong bối cảnh triều Trần suy yếu, Hồ Quý Ly quyết định xây dựng kinh đô mới tại vùng đất Vĩnh Lộc (cũ) (nay thuộc xã Tây Đô) – nơi có địa thế hiểm yếu, thuận lợi cho phòng thủ và kiểm soát khu vực Bắc Trung Bộ. Thành Nhà Hồ (Tây Đô) ra đời không chỉ là sự dịch chuyển trung tâm quyền lực, mà còn là bước đi chiến lược trong tổng thể cải cách quốc gia.

Thành đá cổ này ban đầu lấy tên là thành Tây Đô. Sau đó, vương triều Hồ thành lập và Tây Đô là kinh thành của vương triều mới. Vì vậy thành Tây Đô được dân gian quen gọi là Thành Nhà Hồ.

Ảnh Hoàng Đông

Điều khiến công trình trở nên đặc biệt chính là kỹ thuật xây dựng bằng đá quy mô lớn hiếm thấy. Những khối đá nặng hàng chục tấn được đẽo gọt vuông vức, xếp chồng chính xác đến mức gần như không có khe hở. Nhiều khối đá dài tới 5–6m, nặng hàng chục tấn, được vận chuyển và lắp đặt với độ chính xác cao – điều mà đến nay vẫn đặt ra nhiều giả thuyết về phương pháp thi công.

Theo chính sử, thành được xây dựng rất khẩn trương, với khối lượng công việc lớn, đặc biệt là việc xây 4 bức tường thành bằng các phiến đá lớn, người xưa chỉ mất 3 tháng. Đó không chỉ là sức lực, đó còn là trí lực tuyệt vời của người xưa ghi dấu trên công trình này. Và theo đó, thời gian xây dựng Thành Nhà Hồ không chỉ khiến nhiều người kinh ngạc, thán phục mà còn là yếu tố làm nên sức hấp dẫn của tòa thành.

Ảnh Hoàng Đông

Tường thành đá có chu vi hơn 3,5 km với nhiều đoạn tường thành gần như nguyên vẹn. Mặt ngoài của thành nội ghép thẳng đứng bằng đá khối lớn mặt trong được đắp đất, có phiến dài tới 7 m, cao 1,5 m, nặng chừng 15 tấn. Thành có mặt bằng gần hình chữ nhật, mỗi cạnh dài khoảng 870–880m, tường thành cao trung bình 5–6m, dày tới vài mét.

Trải qua 6 thế kỷ tồn tại, phần kiến trúc bên trong hoàng thành đã bị hủy hoại, vùi lấp hết, song 4 bức tường thành - biểu tượng của Thành Nhà Hồ - vẫn giữ tương đối nguyên vẹn kiến trúc ban đầu, nổi bật với 4 cổng Nam, Bắc, Đông, Tây, trong đó cổng Nam với vòm cuốn đá là điểm nhấn kiến trúc tiêu biểu còn bảo tồn khá nguyên vẹn đến ngày nay.

Không chỉ là trung tâm chính trị – hành chính, Thành Nhà Hồ còn gắn với hàng loạt cải cách quan trọng: phát hành tiền giấy, cải tổ bộ máy hành chính, đổi mới giáo dục... Tuy nhiên, triều Hồ tồn tại ngắn ngủi (1400–1407), kết thúc sau cuộc xâm lược của nhà Minh. Kinh đô Tây Đô vì thế cũng nhanh chóng mất đi vai trò chính trị, nhưng giá trị lịch sử và kiến trúc của tòa thành vẫn còn đó, vượt lên giới hạn của một triều đại.

Ảnh Hoàng Đông

Từ Tây Đô xưa đến Di sản thế giới hôm nay

Có thể nói, nhìn trên bình diện nào, dù là kiến trúc, lịch sử, văn hóa hay khảo cổ, Thành Nhà Hồ đều “phát lộ” ánh hào quang của riêng nó. Ngày nay, Thành Nhà Hồ trở thành chứng nhân lịch sử và những giá trị tự thân của nó đương nhiên đã mang “tầm” thế giới khi chính thức ghi tên mình vào “ngôi đền” Di sản Văn hóa nhân loại.

Ngày 27/6/2011, sau 6 năm đệ trình hồ sơ, Thành nhà Hồ đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới dựa trên các tiêu chí về giá trị lịch sử, kiến trúc và giao thoa văn hóa. Thành nhà Hồ cũng được CNN đánh giá là một trong 21 di sản nổi bật và vĩ đại nhất thế giới.

Ảnh Hoàng Đông

Ngày nay, Thành Nhà Hồ không chỉ là một di tích, mà còn là “bảo tàng sống” phản ánh sinh động lịch sử, kiến trúc và văn hóa Việt Nam. Mỗi khối đá, mỗi cổng thành đều chứa đựng những câu chuyện về một giai đoạn lịch sử đặc biệt – nơi khát vọng cải cách đã từng được đặt nền móng.

Sau khi được vinh danh, công tác bảo tồn và phát huy giá trị Thành Nhà Hồ được tỉnh Thanh Hóa chú trọng. Nhiều chương trình nghiên cứu, khai quật khảo cổ được triển khai, từng bước làm sáng tỏ cấu trúc kinh đô xưa, từ khu nội thành, La thành đến đàn Nam Giao.

Cùng với đó, các hoạt động du lịch văn hóa được đẩy mạnh, đưa Di sản đến gần hơn với công chúng. Du khách đến đây không chỉ chiêm ngưỡng kiến trúc đá độc đáo, mà còn có cơ hội tìm hiểu về một giai đoạn lịch sử đặc biệt của dân tộc.

Từ Tây Đô xưa đến di sản thế giới hôm nay là hành trình dài hơn sáu thế kỷ – hành trình của sự tồn tại, gìn giữ và hồi sinh giá trị. Trong dòng chảy hiện đại, Di sản ấy vẫn đang tiếp tục được gìn giữ, phát huy, để quá khứ không bị lãng quên, mà trở thành nguồn lực cho phát triển hôm nay và mai sau.

NDS