Trên vùng đất Phú Lệ

Phú Lệ - nơi có đồng bào các dân tộc Mường, Thái, Mông, Kinh... cùng sinh sống từ bao đời. Với điều kiện cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp và sự cần cù, chịu khó, người dân Phú Lệ đang góp phần làm nên vùng đất giàu truyền thống văn hóa, phát huy nội lực, phát triển kinh tế - xã hội. Những đổi thay hôm nay là minh chứng cho sự chuyển mình mạnh mẽ của vùng đất này.

Khu di tích hang Co Phương, ở bản Sại, xã Phú Lệ.

Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, xã Phú Lệ được thành lập trên cơ sở sáp nhập các xã Phú Thanh, Phú Sơn, Phú Lệ. Toàn xã có 15 bản với đồng bào dân tộc Thái, Mường, Mông sinh sống, trong đó Suối Tôn là bản Mông duy nhất. Theo chân cán bộ UBND xã Phú Lệ, chúng tôi đến thăm bản Suối Tôn. Cây cầu treo Phú Sơn bắc qua sông Mã được xem là “huyết mạch” kết nối các bản của xã Phú Sơn cũ, trong đó có bản Suối Tôn với trung tâm xã Phú Lệ hiện nay. Từ cầu treo, con đường vào bản Suối Tôn nay đã được trải bê tông, thuận lợi cho người dân đi lại. Không chỉ hạ tầng được cải thiện, giáo dục cũng được địa phương quan tâm. Ở điểm trường mầm non, tiểu học Suối Tôn có gần 200 em học sinh theo học, các thầy cô giáo hằng ngày “gieo chữ” nơi vùng đất khó.

Bí thư Chi bộ, Trưởng bản Suối Tôn Mùa A Du chia sẻ: Bà con Suối Tôn di cư từ các tỉnh Yên Bái, Sơn La về đây sinh sống từ khoảng năm 1999-2000. Trước kia đường giao thông đi lại khó khăn, vất vả, thì nay được Nhà nước đầu tư, bản có đường giao thông, có điện, có nhà văn hóa, con em được đến trường đi học đầy đủ. Bản còn có đội liên ngành gồm lực lượng quân sự, biên phòng, công an đồng hành nên an ninh trật tự được ổn định, không xảy ra tình trạng mất trật tự, không có ma túy. Bản hiện có 78 hộ, 455 nhân khẩu, bà con đang nỗ lực phát triển kinh tế.

Để minh chứng cho những chia sẻ của mình, Bí thư Chi bộ, Trưởng bản Mùa A Du đưa chúng tôi đến thăm gia đình ông Mùa A Sùng. Ngôi nhà mới được xây dựng cuối năm 2025 từ sự giúp đỡ của Nhà nước và từ số tiền tích cóp của gia đình. Ông Sùng cho biết: “Cùng với sự hỗ trợ của Nhà nước, gia đình tôi đã bán một số con bò, một ít cây sưa, cây luồng để có tiền dựng nhà”. Hiện, gia đình còn 100 cây sưa, 2.000 gốc luồng, ngoài ra còn trồng lúa, nuôi cá, nuôi gà bản địa. Bên cạnh đó, gia đình ông đã mua máy cày, máy xát phục vụ gia đình và bà con trong bản.

Người dân bản Hang, xã Phú Lệ phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với du lịch cộng đồng.

Nếu bà con người Mông ở Suối Tôn đang thay đổi tư duy, tập quán làm ăn thì ở bản Hang, xã Phú Lệ, bà con dân tộc Thái lại tìm ra hướng đi mới trong việc giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống, khai thác cảnh quan thiên nhiên để phát triển du lịch cộng đồng. Nằm nép mình bên những cánh rừng xanh ngút ngàn, thuộc vùng lõi Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, từ khoảng năm 2000, nhiều du khách nước ngoài đã tìm đến đây tham quan, khám phá.

Ông Nguyễn Văn Mừng, Phó Chủ tịch UBND xã Phú Lệ chia sẻ: Bản Hang có hơn 60 hộ, gần 300 nhân khẩu, chủ yếu là đồng bào dân tộc Thái sinh sống. Nhờ sự quan tâm, đầu tư của Nhà nước, cùng với công tác tuyên truyền, vận động của chính quyền địa phương, nhiều hộ dân đã mạnh dạn cải tạo, xây dựng nhà sàn, mua sắm thêm trang thiết bị để phát triển du lịch cộng đồng. Đến nay, bản Hang có hơn 20 hộ tham gia kinh doanh dịch vụ lưu trú, ăn uống, giải trí. Thời gian qua, xã Phú Lệ đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động Nhân dân phát triển du lịch cộng đồng bằng những việc làm thiết thực, phù hợp với điều kiện kinh tế, phong tục, tập quán địa phương, giữ gìn phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Để khai thác hiệu quả, địa phương mong muốn Nhà nước tiếp tục quan tâm đầu tư hạ tầng giao thông, hỗ trợ vốn cho người dân, tổ chức các lớp tập huấn nghiệp vụ, ngoại ngữ, kỹ năng văn hóa ứng xử, góp phần thúc đẩy du lịch cộng đồng ngày càng phát triển bền vững.

Nếu bản Hang đưa du khách đến với không gian văn hóa đặc sắc của đồng bào Thái, thì hang Co Phương (còn gọi là Co Phường) ở bản Sại ghi dấu ấn giá trị lịch sử hào hùng của quê hương, đất nước. Theo các tài liệu lịch sử, vào những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, bản Sại, xã Phú Lệ nằm trên tuyến đường vận chuyển quân lương, khí tài của quân dân ta phục vụ chiến dịch Thượng Lào và chiến dịch Điện Biên Phủ. Hang Co Phương không chỉ là kho quân lương mà còn là nơi trú quân của bộ đội, thanh niên xung phong và dân công hỏa tuyến. Khoảng 15 giờ ngày 2/4/1953, máy bay Pháp thay nhau thả bom khu vực xã Phú Lệ, mà trọng tâm là khu vực hang, nhằm phá hủy quân lương, khí tài, cắt đứt đường chi viện của ta cho chiến trường. Sau trận bom ấy, cửa hang bị tảng đá lớn sập xuống lấp kín 11 dân công hỏa tuyến đang trú ẩn bên trong. Hang Co Phương là chứng tích của tinh thần quật cường, anh dũng chiến đấu, sẵn sàng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc, vì hạnh phúc của Nhân dân của các thế hệ cha anh. Năm 2012, di tích hang Co Phương được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh và năm 2019 được công nhận là khu di tích lịch sử cấp quốc gia.

Ông Mùa A Sùng, ở bản Suối Tôn bên gốc sưa đỏ của gia đình.

Từ những câu chuyện ở bản Suối Tôn, bản Hang và hang Co Phương, có thể thấy Phú Lệ đang bước trên con đường phát triển toàn diện, vừa nâng cao đời sống kinh tế, vừa giữ gìn bản sắc văn hóa, phát huy giá trị lịch sử. Ông Nguyễn Văn Bình, Chủ tịch UBND xã Phú Lệ cho biết: Năm 2026, xã Phú Lệ bước vào năm đầu thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa lần thứ XX và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã khóa I, nhiệm kỳ 2025–2030. Đây là thời điểm có ý nghĩa quan trọng, tạo nền tảng để địa phương tranh thủ các cơ chế, chính sách của Trung ương và của tỉnh dành cho khu vực miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Trong điều kiện là xã mới hình thành trên cơ sở sáp nhập 3 xã Phú Lệ, Phú Thanh, Phú Sơn, địa bàn rộng, dân cư phân bố không đồng đều, Phú Lệ xác định tập trung củng cố tổ chức bộ máy chính quyền theo mô hình 2 cấp, bảo đảm hoạt động thông suốt, hiệu quả, phục vụ Nhân dân. Đồng thời, tiếp tục đẩy mạnh cơ cấu lại kinh tế theo hướng nâng cao năng suất, chất lượng và tính bền vững; phát triển nông - lâm nghiệp ứng dụng khoa học - kỹ thuật, mở rộng liên kết sản xuất, nâng cao giá trị sản phẩm, phấn đấu có sản phẩm OCOP. Cùng với đó, chú trọng đầu tư hạ tầng thiết yếu, phát triển công nghiệp - dịch vụ, đẩy mạnh chuyển đổi số, cải cách hành chính và cải thiện môi trường đầu tư; giữ gìn phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, di tích lịch sử gắn với phát triển du lịch cộng đồng.

Bài và ảnh: Ngọc Huấn