Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong giáo dục: Hãy thận trọng!

Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang mang đến những cơ hội chưa từng có để cá nhân hóa việc học và đổi mới phương pháp giảng dạy. Thế nhưng, đằng sau sự tiện lợi vượt bậc là những lỗ hổng lớn về liêm chính học thuật, nguy cơ suy giảm tư duy độc lập và sự lúng túng trong thích ứng của các cơ sở đào tạo. Thận trọng với AI không phải là quay lưng với tiến bộ công nghệ, mà là xác lập lại bản lĩnh, trách nhiệm của cả người dạy lẫn người học trước một làn sóng số hóa đầy biến động.

Từ năm học 2026-2027, nội dung AI được đưa vào giảng dạy đại trà ở các bậc học phổ thông.

Khi công nghệ vượt trước giảng đường

Không thể phủ nhận AI đang mở ra những cánh cửa trực quan, sinh động trong môi trường giáo dục từ vùng xuôi đến vùng sâu, vùng xa. Tại Trường Phổ thông dân tộc nội trú THCS Lang Chánh, cô Lê Thị Nguyệt, phó hiệu trưởng nhà trường cho biết, thời gian qua, các thầy cô giáo đã chủ động ứng dụng AI để thiết kế những bài giảng điện tử hấp dẫn. Những câu chuyện lịch sử hào hùng, kiến thức tự nhiên phức tạp được chuyển hóa thành hình ảnh trực quan, mô phỏng sinh động, giúp học sinh đồng bào dân tộc thiểu số tiếp thu bài học một cách hào hứng, trực diện hơn. Ở cấp độ đại học, sinh viên Lê Thị Xuân Mai (K27 ngành Truyền thông đa phương tiện, Khoa Kỹ thuật và Công nghệ, Trường Đại học Hồng Đức) chia sẻ: “Em cũng thường xuyên sử dụng các mô hình ngôn ngữ lớn để tra cứu tài liệu tham khảo, phác thảo khung ý tưởng kịch bản hay tìm kiếm các góc tiếp cận nội dung mới mẻ”.

Tuy nhiên, ranh giới giữa việc sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ tư duy và hành vi “làm bài hộ” đang ngày càng mong manh. Thực tế cho thấy, không ít người học nhanh chóng trượt dài vào thói quen ỷ lại, biến bài tập thành sản phẩm “gia công” của thuật toán. Sự báo động về tình trạng lạm dụng AI không còn dừng lại ở mức độ cảnh báo mà đã có những sự việc cụ thể. Vụ việc một thí sinh tại Hà Nội dùng điện thoại chụp đề thi tuyển sinh lớp 10 rồi tải lên Google Lens và Google Gemini để tìm lời giải ngay trong phòng thi vừa qua là một ví dụ điển hình.

Trên thế giới, xu hướng này cũng đang đặt các nền giáo dục vào tình thế báo động. Khảo sát của Trung tâm nghiên cứu Pew với 1.458 cặp học sinh và phụ huynh tại Mỹ cho thấy, 54% học sinh từ 13 - 17 tuổi đã sử dụng chatbot AI để làm bài tập, trong đó 59% cho rằng việc dùng AI để gian lận diễn ra thường xuyên ở trường học, 76% tin rằng bạn bè cùng trường cũng đang dùng chatbot để gian lận ít nhất ở mức “thỉnh thoảng”.

Tại Hàn Quốc, năm 2025, kỳ thi giữa kỳ môn Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và ChatGPT với 600 sinh viên tại Đại học Yonsei hay lớp học trực tuyến quy mô hơn 1.400 người tại Đại học Hàn Quốc đã đồng loạt phơi bày tình trạng gian lận đáp án qua công cụ tạo sinh. Trớ trêu thay, môn học đào tạo về chính AI lại phải cấm sinh viên chạm vào nó khi làm bài thi. Khảo sát từ Hội đồng Giáo dục Đại học Hàn Quốc chỉ ra rằng, có tới 77,1% số trường đại học được khảo sát (101/131 trường) hoàn toàn chưa có hướng dẫn hoặc quy định cụ thể về việc sử dụng AI tạo sinh. Sự chậm chân về thể chế và phương pháp đánh giá đã tạo ra một “khoảng trống thích ứng” nguy hiểm, khiến giảng đường trở nên bị động trước bước tiến quá nhanh của công nghệ.

Nguy hại ở chỗ, bản chất của AI tạo sinh là sự tính toán xác suất từ ngữ, không phải sự thấu hiểu chân lý. Hiện tượng “ảo giác dữ liệu” - khi AI tự tạo ra các số liệu thống kê, tên nhân vật hay trích dẫn hoàn toàn hư cấu với văn phong thuyết phục - đang đe dọa trực tiếp đến tính chuẩn xác của nghiên cứu và thực hành nghề nghiệp. Ý thức rõ điều này, sinh viên Xuân Mai chia sẻ rằng bản thân luôn giữ một độ lùi cần thiết khi tiếp cận các gợi ý từ AI: “Sự băn khoăn về tính xác thực buộc em phải luôn đối chiếu lại với tài liệu chính thống, kiểm chứng thực tế và không bao giờ cho phép công nghệ thay thế trải nghiệm quan sát của chính mình”.

Sự thích ứng, giữ vững liêm chính và bản lĩnh tư duy

Bàn về bài toán thích ứng, dưới góc độ một nhà giáo, nhà nghiên cứu, Tiến sĩ Nguyễn Thị Lý, Trưởng Bộ môn Xã hội học, Khoa Khoa học Xã hội, Trường Đại học Hồng Đức khẳng định: Giáo dục hiện đại đòi hỏi sự liêm chính tuyệt đối trong khoa học. Việc đưa AI vào giảng dạy và học tập là xu thế không thể đảo ngược, nhưng sự liêm chính của người làm nghiên cứu và sinh viên phải được đặt lên hàng đầu. AI chỉ là công cụ hỗ trợ; con người phải là chủ thể chịu trách nhiệm hoàn toàn về tính chân thực của dữ liệu, tính logic của lập luận và chiều sâu đạo đức của mỗi công trình, bài viết.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Lý (ngồi giữa, đeo kính) hướng dẫn sinh viên ứng dụng AI trong học tập, tra cứu dữ liệu.

Để giải quyết căn cơ bài toán này, các cơ sở đào tạo không thể cấm đoán mà cần khẩn trương thiết lập khung quy chế liêm chính học thuật minh bạch: yêu cầu công khai mức độ sử dụng AI, nộp kèm nhật ký câu lệnh (prompts) và dữ liệu gốc đối soát. Đồng thời, giảng viên cần chuyển dịch mạnh mẽ phương pháp đánh giá - chuyển từ các câu hỏi tái hiện kiến thức sang những đề bài gắn liền với khảo sát thực địa, giải quyết vấn đề thực tế và tăng cường đối thoại, phản biện trực tiếp.

Ở cấp độ vĩ mô, ngành giáo dục Việt Nam đã bắt đầu có những bước đi chủ động nhằm lấp đầy “khoảng trống thích ứng” ấy. Vừa qua, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Khung nội dung giáo dục AI vào giảng dạy đại trà cho học sinh phổ thông từ năm học 2026-2027. Trong đó, yêu cầu thời lượng tối thiểu là 12 tiết cho mỗi khối lớp trong một năm học, chia làm hai giai đoạn gồm giáo dục cơ bản (cấp tiểu học, THCS) và định hướng nghề nghiệp (cấp THPT).

Chủ trương này giúp học sinh sớm rèn luyện tư duy phản biện, biết cách sử dụng AI có trách nhiệm, bảo đảm an toàn, bảo mật thông tin và tuân thủ đạo đức công nghệ. Đồng thời, việc ban hành một khung chương trình thống nhất giúp các nhà trường tránh tình trạng giảng dạy tự phát, manh mún; thúc đẩy đội ngũ giáo viên tự nâng cấp kỹ năng để sẵn sàng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho nền kinh tế số quốc gia.

AI có thể viết một đoạn văn trôi chảy, tổng hợp một báo cáo trong tích tắc, nhưng AI không thể thay thế con người ở sự rung cảm thực tế, năng lực hoài nghi khoa học, đạo đức và trách nhiệm xã hội. Thận trọng với AI trong giáo dục chính là việc giữ vững ranh giới cốt lõi ấy: để công nghệ phục vụ và mở rộng trí tuệ con người, chứ không biến giảng đường thành nơi dung dưỡng sự lười biếng tư duy.

Bài và ảnh: Bá Phượng