Văn hóa dân tộc Dao trong những bức tranh thờ cổ

Đối với người Dao ở thôn Thạch An, xã Cẩm Thạch, những bức tranh thờ cổ vẫn được gìn giữ như báu vật linh thiêng của mỗi gia đình. Không chỉ phục vụ cho các nghi lễ tín ngưỡng, tranh thờ còn là kho tàng lưu giữ lịch sử, quan niệm về vũ trụ và đời sống tâm linh của đồng bào Dao quần chẹt nơi đây.

Ông Triệu Hùng Cường ở thôn Thạch An, xã Cảm Thạch tâm huyết với việc vẽ tranh thờ cổ.

Trong không gian tĩnh lặng của căn phòng nhỏ, những bức tranh với gam màu đỏ, vàng, đen... hiện lên vừa uy nghi vừa huyền bí. Mỗi nét vẽ, mỗi hình tượng thần linh đều mang ý nghĩa riêng, giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong các nghi lễ như lễ cấp sắc, tết nhảy hay tang ma, phản ánh thế giới quan của người Dao về trời – đất – con người. Bình thường, tranh được cất giữ cẩn thận ở nơi trang trọng trong nhà. Chỉ khi thực hiện nghi lễ, gia chủ mới mang tranh ra treo và sau khi kết thúc lại cuộn cất đi như một báu vật gia truyền.

Ông Triệu Hùng Cường ở thôn Thạch An là một trong số ít người dân tộc Dao trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa tâm huyết với việc vẽ tranh thờ cổ. Ông đã gắn bó với nghề suốt 16 năm qua. Cơ duyên đưa ông đến với nghề đơn giản là niềm yêu thích những nét vẽ truyền thống của dân tộc mình. Từ những ngày đầu học nghề còn nhiều khó khăn, phải vẽ đi vẽ lại nhiều lần, đến nay ông đã hiểu và cảm nhận sâu sắc giá trị văn hóa trong từng bức tranh.

Theo ông Cường, để trở thành người vẽ tranh thờ không hề đơn giản. Người học nghề không chỉ cần có năng khiếu hội họa, mà còn phải hiểu về tín ngưỡng, nghi lễ và các quy tắc trong cách thể hiện hình tượng thần linh.

Theo quan niệm của đồng bào Dao tranh thờ là cầu nối giữa con cháu với tổ tiên, giữa con người với thần linh.

Đối với ông Cường, vẽ tranh thờ không chỉ là một nghề, mà còn là trách nhiệm giữ gìn văn hóa của dân tộc Dao. Mỗi bức tranh đều mang ý nghĩa tâm linh, thể hiện tín ngưỡng và ước vọng của cha ông từ bao đời nay. Vì vậy khi vẽ, ông luôn đặt hết tâm huyết, sự tỉ mỉ và lòng thành kính vào từng nét vẽ.

Mỗi bộ tranh thờ đều được thực hiện qua nhiều công đoạn công phu. Từ việc chọn giấy dó, pha màu, phác họa bố cục cho đến hoàn thiện từng chi tiết đều đòi hỏi sự kiên trì và tỉ mỉ. Đặc biệt, người vẽ phải giữ cho tinh thần thật tập trung để tạo nên thần thái uy nghiêm, linh thiêng cho các vị thần trong tranh.

Theo quan niệm của người Dao, màu sắc trong tranh không chỉ để tạo tính thẩm mỹ mà còn mang ý nghĩa biểu tượng riêng. Các gam màu đỏ, vàng, xanh, trắng và đen được phối hợp hài hòa để tạo nên vẻ trang nghiêm nhưng vẫn đậm chất nghệ thuật dân gian. Trong đó, màu đỏ tượng trưng cho sự linh thiêng và may mắn, màu vàng thể hiện sự cao quý, còn màu đen tượng trưng cho sức mạnh và sự huyền bí.

Người Dao thường sử dụng các bộ tranh, như: Tam Thanh đại đường, Hành sư, Sò phảng... Trong đó, phổ biến nhất là bộ Tam Thanh đại đường gồm nhiều bức tranh lớn nhỏ thể hiện các vị thần linh theo tín ngưỡng Đạo giáo. Ba vị thần tối cao gồm Nguyên Thủy Thiên Tôn, Đạo Đức Thiên Tôn và Linh Bảo Thiên Tôn luôn được đặt ở vị trí trung tâm, tượng trưng cho trời, đất và con người.

Những gam màu truyền thống được ông Triệu Hùng Cường tỉ mỉ pha trộn để tạo nên vẻ uy nghi, linh thiêng cho tranh thờ cổ của người Dao.

Do sử dụng giấy dó có độ bền cao nên nhiều bộ tranh thờ có thể được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, để hoàn thiện một bộ tranh, người vẽ thường mất từ một đến hai tháng, thậm chí lâu hơn đối với những bộ tranh lớn có nhiều chi tiết. Hiện nay, tranh thờ do ông Cường vẽ không chỉ được đồng bào Dao trong tỉnh Thanh Hóa tìm mua, mà còn được nhiều địa phương trong cả nước biết đến, sưu tầm và trưng bày. Điều đó cho thấy sức sống bền bỉ của một loại hình nghệ thuật dân gian gắn liền với đời sống tâm linh của người Dao.

Không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, tranh thờ còn là phương tiện giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Qua từng hình tượng trong tranh, con cháu được nhắc nhở về đạo lý uống nước nhớ nguồn, tinh thần đoàn kết cộng đồng và ý thức giữ gìn bản sắc dân tộc. Đây cũng là cách để những giá trị văn hóa truyền thống được truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Trải qua thời gian, nhiều bộ tranh thờ cổ đã bạc màu, song giá trị văn hóa mà chúng lưu giữ vẫn còn nguyên vẹn. Với người Dao ở Thạch An, việc giữ gìn tranh thờ cũng chính là giữ gìn cội nguồn dân tộc. Bởi trong từng lớp màu nhuốm dấu thời gian ấy không chỉ có tín ngưỡng tâm linh, mà còn chứa đựng ký ức cộng đồng, bản sắc văn hóa và niềm tự hào về truyền thống cha ông.

Hà Hồng