Về Trịnh Vạn nghe kể chuyện Nàng Han

Giữa đại ngàn xứ Thanh, nơi dòng sông Nhồng mát lành và những vách đá hang Mường tạc hình thiếu nữ, truyền thuyết về Nàng Han vẫn âm vang như bản anh hùng ca bất tận của người Thái Trắng. Về với mường Trịnh Vạn (nay là xã Vạn Xuân ) những ngày đầu xuân, chúng ta không chỉ được đắm mình trong không gian văn hóa đặc sắc của người Thái Trắng, mà còn cảm nhận rõ hơi thở của vùng đất đang chuyển mình mạnh mẽ.

Lễ đón nhận Bằng Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia của Lễ hội Nàng Han năm 2024.

Tôi ngược ngàn về thăm Lùm Nưa, xã Vạn Xuân – mảnh đất mà người già vẫn quen gọi bằng cái tên định danh đầy kiêu hãnh Trịnh Vạn. Những ngày đầu năm, khi tiết trời còn vương chút se lạnh, bà con nơi đây đã tất bật, rộn ràng chuẩn bị cho Lễ hội Nàng Han vào ngày mùng 5 tháng Giêng.

Dẫn tôi hòa vào không khí hào hùng ấy là ông Cầm Bá Huyến, Phó Chủ tịch UBND xã Vạn Xuân, một người con của bản mường. Ánh mắt ông sáng bừng niềm tự hào khi kể về “linh hồn” của vùng đất này. Nàng Han, nhân vật nữ anh hùng trong tâm thức người Thái Trắng hiện lên qua lời kể của ông vừa hư ảo, vừa gần gũi như một người con gái của bản làng.

Chuyện kể rằng, xưa kia ở mường Trịnh Vạn có hai chị em nhan sắc vẹn toàn. Người em là Nàng Tóc Thơm với mái tóc đen dài như dòng suối đổ, còn người chị là Nàng Han, nết na, thông minh, giỏi cung kiếm. Khi giặc ngoại bang kéo đến giày xéo quê hương, phá vỡ cảnh thanh bình của mường, Nàng Han đã giả trai, cưỡi ngựa chiến cầm gươm xông trận. “Trong một trận đánh lớn, sau khi quét sạch bóng quân thù, nàng ra suối soi bóng uống nước thì bị tàn quân vây đánh. Nàng đã anh dũng chiến đấu đến hơi thở cuối cùng rồi cùng chiến mã bay thẳng về trời trên đỉnh núi Mường” – ông Huyến kể với sự thành kính.

Dấu tích của cuộc chiến vệ quốc ấy như vẫn còn in hằn trên từng thớ đá. Bước chân vào hang Mường, lòng ta không khỏi bàng hoàng trước những nhũ đá kỳ ảo: kia là hình thiếu nữ ngồi nghỉ sau trận đánh, đây là voi chiến, ngựa chiến hóa đá đứng chầu. Phía đỉnh hang, khối đá hình nữ tướng cưỡi ngựa bay về trời như một biểu tượng bất tử của tinh thần tự do. Dưới chân núi, dòng suối nhỏ đỏ quạch mà người dân gọi là sông Nhồng (sông Máu) chảy ra từ hang, tương truyền là minh chứng cho sự thất bại của quân thù. Từng cánh đồng Thắm, từng vách đá đều như còn vang vọng tiếng hò reo mừng chiến thắng của nghĩa quân năm nào.

Đoàn rước kiệu của lễ hội Nàng Han qua sông Nhồng.

Sau nhiều năm lắng lại trong ký ức, năm 2008, Lễ hội Nàng Han chính thức được phục dựng trong niềm vui của bà con trên đất Vạn Xuân. Đặc biệt, năm 2024 đánh dấu cột mốc lịch sử khi lễ hội được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không chỉ là danh hiệu, mà là sự khẳng định sức sống mãnh liệt của bản sắc dân tộc qua bao thăng trầm.

Lễ hội gồm hai phần tách biệt nhưng gắn kết chặt chẽ bởi sợi dây tâm linh. Phần tế lễ diễn ra trong không gian thâm nghiêm của hang Mường. Giữa mùi trầm thơm phảng phất, thầy mo cùng nhân dân dâng lễ vật lên Nàng Han và các vị thần linh, cầu mong cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, bản làng ấm no. Đó là khoảnh khắc con người giao hòa với vũ trụ, là sự kết nối âm dương theo quan niệm nhân sinh quan sâu sắc của người Thái.

Thầy mo làm lễ trong hang Mường.

Rời hang Mường, tôi hòa mình vào phần hội sôi động trên bãi đất bằng phẳng trước cửa hang. Tâm điểm của lễ hội là điệu múa Cát Sa quanh cây hoa, biểu tượng của sự sinh sôi nảy nở. Trên cây hoa rực rỡ sắc màu ấy là những mô hình nông cụ, muông thú đan bằng tre nứa, gửi gắm ước vọng về một cuộc sống đủ đầy. Trong tiếng trống chiêng vang dội và nhịp khua luống rộn ràng, những đôi nam thanh nữ tú say sưa ném còn, đẩy gậy, kéo co. Đặc biệt, nhịp nhảy sạp dồn dập khiến bước chân ai nấy đều trở nên uyển chuyển, rộn rã. Tương truyền, điệu nhảy ấy chính là cách Nàng Han cùng nghĩa quân ăn mừng chiến thắng năm xưa. Giờ đây, nó trở thành nhịp đập trái tim của cả cộng đồng, nơi tình yêu đôi lứa và lòng yêu quê hương được thắp sáng.

Rời không gian huyền thoại của lễ hội, tôi trở về với thực tại của một Vạn Xuân đang tràn đầy nhựa sống. Năm 2025, sau khi bộ máy chính quyền mới đi vào hoạt động ổn định, vùng đất này đã chứng kiến những bước tiến dài. Những con số “biết nói”, đó là 24/25 chỉ tiêu kinh tế - xã hội đạt và vượt kế hoạch; thu nhập bình quân đầu người vượt ngưỡng 50 triệu đồng/năm; tỷ lệ hộ nghèo giảm sâu.

Một góc xã Vạn Xuân, nơi có sông Nhồng chảy qua.

Tuy nhiên, con đường đi lên vẫn còn đó những ghềnh thác. Cơ sở hạ tầng tuy đã được nâng cấp nhưng vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển; kinh tế tuy ổn định nhưng vẫn thiếu những cú “hích” để bứt phá.

Đứng trước những thách thức ấy, bản lĩnh của người Trịnh Vạn lại một lần nữa được khẳng định qua những quyết tâm chính trị mạnh mẽ. Bà Cầm Thị Phượng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Vạn Xuân, khẳng định: “Để hiện thực hóa Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã lần thứ I, nhiệm kỳ 2025 – 2030, chúng tôi xác định phải nhanh chóng đưa chủ trương đến với dân nhanh nhất, dễ hiểu, dễ làm nhất. Mọi kế hoạch phải rõ nhiệm vụ, rõ mục tiêu và lộ trình, gắn trách nhiệm đến từng cá nhân. Chúng tôi đề cao vai trò nêu gương của người đứng đầu và tăng cường kiểm tra để kịp thời tháo gỡ vướng mắc phát sinh”. Tinh thần của Nàng Han năm xưa dường như đang được tiếp nối bởi những cán bộ dám nghĩ, dám làm để đưa Vạn Xuân vươn mình.

Chiều muộn trên mường Trịnh Vạn, tiếng khua luống của lễ hội như còn vương vấn đâu đây, hòa cùng nhịp sống hối hả của một xã nông thôn mới đang thay da đổi thịt. Nàng Han đã trở thành mây trắng, thành núi cao, nhưng tinh thần của nàng vẫn luôn ở lại, chảy trong huyết quản của mỗi người dân Vạn Xuân. Di sản không chỉ nằm trong sử sách mà đang sống động trên từng nếp nhà, từng cánh đồng và trong khát vọng vươn tới sự phồn vinh của một vùng đất anh hùng.

Bá Phượng