Muôn sắc màu văn hóa - chung cội nguồn sức mạnh (Bài 1):
“Bức họa” văn hóa xứ Thanh
Không phải ngẫu nhiên, xứ Thanh được ví như một “Việt Nam thu nhỏ”. Sự đa dạng về địa hình, vùng miền cùng sự quần cư của đông đảo các dân tộc anh em đã tạo nên “bức họa” văn hóa xứ Thanh tươi đẹp. Ở đó, mỗi dân tộc, mỗi cộng đồng dân cư lại là một “gam màu” đặc sắc.

Xứ Thanh là địa bàn sinh sống của nhiều dân tộc anh em.
Vùng đất núi sông “gặp gỡ”
Xứ Thanh, vùng đất “cửa ngõ” miền Trung, nơi kết nối hai miền Nam - Bắc. Nhà sử học Phan Huy Chú, trong sách Lịch triều hiến chương loại chí, nhắc đến Thanh Hóa đã có những phác họa vừa khái quát nhưng cũng thật đầy đủ: “Thanh Hóa mạch núi cao chót vót; sông lớn lượn quanh, biển ở phía đông, Ai Lao sát phía Tây, Bắc giáp trấn Sơn Nam, nam giáp đạo Nghệ An. Núi sông rất đẹp, là một chỗ có cảnh đẹp ở nơi xung yếu”.
Hơn 100 năm trước, những người Pháp khi đến đất Thanh Hóa cũng dành sự mến mộ cho vùng đất này: “Thanh Hóa không phải chỉ là một đơn vị hành chính bình thường, đây là cả một Xứ... Có châu thổ trù phú và phì nhiêu, có vùng trung du cây cỏ bạt ngàn lượn sóng, vùng cao lầm lỳ mà đại ngàn um tùm bao phủ. Bên trong một duyên hải luôn thay đổi... Thanh Hóa đã ấp ủ mọi kỳ vọng, đã giấu kín mọi tham vọng. Vẫn cứ là độc đáo và chỉ với những ai mến mộ mới dần dà bộc lộ hết các ý nghĩa kỳ bí trong vẻ đa dạng của mình” (sách Thanh Hóa tươi đẹp).
Điều gì đã tạo nên vẻ đẹp “kỳ bí trong đa dạng” của Thanh Hóa - xứ Thanh? Dưới góc nhìn của một người quê Thanh với nhiều tìm tòi, nghiên cứu và suy ngẫm, tác giả Ngô Hoài Chung, trong cuốn sách Xứ Thanh mới xuất bản, đã “gọi tên” những “sự hội tụ” tạo nên vẻ đẹp của một “xứ Thanh vừa sâu dày về lịch sử, vừa giàu bản sắc văn hóa”. Đó là đất Thanh, sử Thanh, hồn Thanh và người Thanh.
Dưới góc nhìn địa lý hiện đại, nhà nghiên cứu nhìn thấy Thanh Hóa như một “chiếc nêm” chèn giữa Bắc bộ và Trung bộ. “Phía Bắc khép lại bởi Tam Điệp, phía Nam mở ra dãy Hoàng Mai, phía Tây tựa vào Trường Sơn và Lào, phía Đông đổ ra biển lớn. Ba phần tư diện tích của tỉnh là đồi núi, tạo nên những đường biên vừa khép kín vừa cởi mở, vừa hiểm trở vừa khoáng đạt. Chính hình thể địa lý ấy âm thầm định hình lịch sử, phân bố dân cư, tạo lập di sản và cả tính cách con người” (sách Xứ Thanh).
Từ thăm thẳm lịch sử, theo dấu những di chỉ khảo cổ học, xứ Thanh là nơi sinh sống của người nguyên thủy - người Việt cổ. Các di chỉ như núi Đọ, hang Con Moong, Mái Đá Điều, Hoa Lộc, Đông Sơn... đã khẳng định sự xuất hiện, sinh sống và tiếp nối của con người trên vùng đất này suốt “mạch” thời gian. Từ sơ kỳ đá cũ đến hậu kỳ đá mới, rồi văn hóa Đông Sơn phát triển rực rỡ... tất cả cho thấy sự tiếp nối liên tục của xứ Thanh trong dòng chảy ngàn vạn năm của lịch sử dân tộc.
Văn hóa “hội tụ”
Và trong dòng chảy lịch sử ấy, xứ Thanh cũng là nơi gặp gỡ, “hội tụ” của các dân tộc anh em. Trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa có đông dân tộc cùng sinh sống, trong đó có 7 dân tộc cư trú thành cộng đồng, phân bố từ miền núi cao xuống trung du, đồng bằng, duyên hải. Người Kinh chiếm số đông, tiếp đó là người Mường, người Thái, người Mông, người Thổ, người Dao, người Khơ Mú. Trên quê hương Thanh Hóa, đồng bào các dân tộc đã cùng nhau chung sống thuận hòa, giao thoa và tiếp biến lẫn nhau, để từ đó “bồi đắp nên một cấu trúc văn hóa xứ Thanh vừa thống nhất trong chỉnh thể, vừa đa dạng trong sắc thái”.
Ngược ngàn miền Tây xứ Thanh, theo thế núi cao dần là địa bàn sinh sống của phần đa đồng bào các dân tộc thiểu số. Đồng bào Mông từ bao đời nay vẫn giữ tập tục sống trên núi đá cao. Người Mường phân bố rộng rãi, ưa thích quần cư ở các triền núi thấp; đồng bào dân tộc Thái lại thích sống gần các con suối...
Cùng với quá trình cộng cư và nỗ lực mưu sinh, đồng bào các dân tộc đã sáng tạo nên những giá trị văn hóa mang bản sắc riêng, từ truyền thuyết dựng bản, lập mường đến tiếng nói, trang phục, lễ tục, trò chơi, trò diễn dân gian.
Từ khi chưa có chữ viết riêng, người Mường đã tự hào với sử thi Đẻ đất đẻ nước (Mo sử thi) đậm chất thần thoại và có quy mô đồ sộ. Chỉ bằng hình thức truyền miệng, với lưu truyền dân gian và qua các thế hệ thầy Mo, thiên sử thi vĩ đại ấy vẫn tồn tại bền bỉ trong cộng đồng và được gìn giữ, tiếp nối trong đời sống hôm nay.
Cùng với sử thi, người Mường còn có các làn điệu xường, hát ru, múa Pôồn Pôông, hát Sắc bùa; người Thái có hát Khặp (Khắp), Khua luống; đồng bào dân tộc Dao độc đáo với lễ tục Cấp sắc, Tết nhảy. Nhắc đến đồng bào Mông ở vùng núi cao, người ta nhớ đến lễ hội “Gầu Tào”, những điệu múa Sênh tiền, múa khèn đặc sắc. Hay đồng bào dân tộc Thổ xứ Thanh nổi tiếng với lễ hội Dâng trâu tế trời...

Lễ hội đầu Xuân làng Quỳ Chử xã Hoằng Giang.
Xuôi xuống đồng bằng và vùng duyên hải, ở các làng quê xứ Thanh là sự rộn ràng của những lễ hội, mỹ tục và tín ngưỡng. Mỗi vùng đất, mỗi làng đều có tục thờ Thành hoàng làng. Đó có thể là vị nhân thần, thiên thần hay nhiên thần mà trong tín ngưỡng dân gian, người dân tin tưởng, biết ơn sự phù trợ, bảo vệ của thần linh đối với vùng đất và cộng đồng làng xã. Gắn liền với tín ngưỡng là hệ thống các di tích đình, đền, chùa, miếu, nghè, phủ - những “điểm tựa” tâm linh, tinh thần.
Những nét đẹp, bản sắc văn hóa của đồng bào các dân tộc trên khắp các vùng miền quê Thanh không đơn lẻ, tách rời, khu biệt mà luôn giao thoa, hòa nhịp cùng nhau, tạo nên một “bức tranh” văn hóa xứ Thanh đa sắc nhưng thống nhất. Như góc nhìn của tác giả Ngô Hoài Chung trong sách Xứ Thanh: “Chính sự đa dạng trong thống nhất ấy đã làm nên chiều sâu và sức bền của văn hóa xứ Thanh, một nền văn hóa vừa mang bản sắc riêng, vừa hòa nhịp trong dòng chảy của văn hóa dân tộc”.
Văn hóa nói chung vốn đa dạng, đa sắc thái, không phân định cao - thấp. Cố Giáo sư Đào Duy Anh, một học giả, nhà nghiên cứu uyên thâm, trong sách Việt Nam văn hóa sử cương đã khẳng định, văn hóa được sinh ra từ sinh hoạt đời sống của con người. “Văn hóa đã tức là sinh hoạt thì không kể là dân tộc văn minh hay dã man đều có văn hóa riêng của mình... Vì lẽ gì văn hóa của các dân tộc lại khác nhau như thế? Vì rằng cách sinh hoạt của các dân tộc không giống nhau. Chính vì những điều kiện tự nhiên về địa lý khiến mỗi dân tộc sinh hoạt ở trên cơ sở kinh tế khác nhau, cho nên cách sinh hoạt cũng thành khác nhau vậy. Bởi thế, muốn nghiên cứu văn hóa của một dân tộc, trước hết phải xem xét dân tộc ấy sinh trưởng ở trong những điều kiện địa lý thế nào”.
Hiểu theo hướng đó, với địa thế đặc biệt, dễ hiểu vì sao, qua dặm dài thời gian và lịch sử, xứ Thanh trở thành vùng đất hội tụ những giá trị văn hóa đặc sắc.
(Bài viết có tham khảo, sử dụng nội dung trong sách Việt Nam văn hóa sử cương, Đào Duy Anh, NXB Văn học, 2025; Xứ Thanh, Ngô Hoài Chung, NXB Thanh Hóa, 2026).
Bài và ảnh: Trang Bùi
{name} - {time}
-
2026-11-19 12:52:00Dậy sóng nhịp chèo, thơm mùa lúa mới bên dòng sông Chu
-
2026-11-17 13:29:00Tìm kiếm những góc nhìn mới: Kỳ vọng từ Trại sáng tác kịch bản xứ Thanh
-
2026-11-17 11:01:00Thiết lập cơ chế đưa di sản Việt Nam quý hiếm từ nước ngoài hồi hương






