Chiếc neo lý trí giữa dòng nước xiết

Trong thời đại mà một thông tin có thể lan khắp mạng xã hội chỉ sau vài phút, dư luận trở thành một sức mạnh đặc biệt. Sức mạnh ấy có thể nâng đỡ những điều tốt đẹp, nhưng cũng có thể cuốn phăng lý trí nếu thiếu những “chiếc neo” của phản biện có trách nhiệm.

Minh hoạ: BH

1. Chúng ta đã từng xem không ít clip, ám ảnh bởi tiếng thất thanh, la hét khi con người chịu những cơn cuồng nộ của “mẹ” thiên nhiên. Thiên tai xảy đến có thể cuốn phăng đi mọi của cải vật chất nhiều năm lao động và chắt chiu gây dựng.

Mới đây, nước lũ dâng cao đã khiến căn nhà 2 tầng ở Lai Châu bị đổ sập hoàn toàn. Tôi nghe rõ tiếng kêu gào của một người phụ nữ, ngôi nhà mới xây, vôi ve còn sáng trắng, thế mà chỉ trong phút chốc, bao công sức, bao tiền của gom góp đều tan biến. May mắn là chỉ ít phút trước khi ngôi nhà đổ sập hoàn toàn xuống suối, mọi người phát hiện có dấu hiệu bất thường nên đã kịp chạy ra ngoài.

Dòng nước lũ chỉ xuất hiện sau những trận mưa lớn. Nhưng trong đời sống xã hội, cũng có những “dòng nước xiết” khác vô hình hơn. Đó là những làn sóng dư luận có thể cuốn con người đi chỉ bằng vài cú nhấp chuột.

2. Không bất ngờ, không mạnh mẽ, không khủng khiếp như cơn giận dữ của thiên nhiên, nhưng tâm lý đám đông lại uyển chuyển, “linh hoạt” đến khó lường.

Gần đây, một cuốn sách, một bài phát biểu, một câu hỏi trong đề thi, một chính sách giáo dục hay một bài hát khi vừa ra đời là lập tức có những luồng thông tin, tranh luận khác nhau. Nhóm này thì tung hô một cách thái quá, nhóm kia lại phản biện cực đoan có phần quy chụp, thậm chí gây kích động đám đông. Điều đáng nói, nhiều tranh luận chưa kịp bắt đầu bằng việc đọc kỹ tác phẩm hay tìm hiểu đầy đủ sự việc thì kết luận đã được đưa ra.

Rõ ràng, khi internet phát triển, mạng xã hội bùng nổ, dư luận không còn là những tiếng xì xào vô hình nơi quán nước, góc phố mà tự lúc nào đã trở thành “quyền lực” mềm, có khả năng định hình nhận thức và thay đổi cục diện xã hội.

Khi tâm lý đám đông chiếm quyền điều khiển và định hướng dư luận, chúng ta chứng kiến một thứ quyền lực hỗn hợp: vừa có sức mạnh dời non lấp bể của sự đồng lòng; vừa mang sự hung hãn, mù quáng của một dòng thác lũ.

Dường như đứng trước sự việc gì, nhìn ở chiều nào cũng có lý. Chúng ta còn nhớ, sức mạnh của nhiều người đã lan tỏa giá trị nhân văn, tạo nên những làn sóng tích cực. Từ một lời kêu gọi trên mạng xã hội có thể tạo ra làn sóng quyên góp hàng trăm tỷ đồng chỉ trong vài ngày để ủng hộ đồng bào bị lũ lụt, hay đơn giản là giải cứu nông sản, giúp người dân gặp nạn... Sự đồng lòng của nhiều người như đã tạo ra một thứ "virus” tích cực. Tự lúc nào, “sức mạnh” tập thể, đám đông đã lan tỏa những điều tốt đẹp trong cuộc sống.

3. Nhìn từ nhiều cuộc tranh luận trên không gian mạng thời gian gần đây, có thể thấy xã hội không cần sự im lặng trước những vấn đề còn nhiều ý kiến khác nhau. Điều xã hội cần là những tiếng nói phản biện dựa trên tri thức, sự kiểm chứng và tinh thần trách nhiệm. Chỉ khi đó, phản biện mới góp phần làm sáng tỏ vấn đề, củng cố niềm tin và thúc đẩy sự phát triển của xã hội.

Ngẫm lại, gần đây nhất trong những cuộc “tấn công mạng”, “ném đá tập thể” hay “phong sát” diễn ra với tốc độ nhanh chóng, không khác gì cơn “sóng thần” cuốn đi mọi thứ bên cạnh. Hàng loạt “phiên tòa mạng” được dựng lên, bị cáo không có luật sư, không được đối chất, không có quyền kháng cáo. Và rất nhanh chóng, “bản án" được “tuyên”, được cổ xúy bằng cả triệu lượt like, comment cùng những biểu tượng cảm xúc.

Bản chất của phản biện không phải là phủ định, càng không phải là công kích cá nhân. Đó là cách xã hội tự kiểm tra, tự điều chỉnh để các vấn đề được rõ ràng, các giá trị được nhìn nhận đa chiều hơn và quyền lợi chính đáng của người dân được bảo đảm.

Giữa những dòng chảy dữ dội của thông tin, điều mỗi người cần không phải là đứng ngoài mọi cuộc tranh luận, mà là biết giữ cho mình một “chiếc neo” của lý trí. Chỉ khi phản biện được dẫn dắt bởi tri thức, trách nhiệm và sự tôn trọng sự thật, nó mới trở thành động lực thúc đẩy xã hội tiến về phía trước, thay vì biến thành những cơn sóng cảm xúc cuốn phăng mọi giới hạn của văn hóa ứng xử.

Kiều Huyền