Chợ thông minh: Bước chuyển từ truyền thống đến số hóa

Một mớ rau, vài lạng thịt hay cân hoa quả... trước đây đều được thanh toán bằng tiền mặt. Nay, ở nhiều quầy hàng tại chợ Đông Sơn, người mua chỉ cần đưa điện thoại lên quét mã QR là giao dịch hoàn tất. Từ những thay đổi rất nhỏ trong mỗi phiên chợ, chuyển đổi số đang dần trở thành một phần của đời sống thường nhật.

Cán bộ phường Đông Sơn phối hợp với Ban Quản lý chợ Đông Sơn tuyên truyền tiểu thương sử dụng hình thức thanh toán không dùng tiền mặt.

Từ sự e ngại đến thói quen mới

Với nhiều người trẻ, chuyển khoản hay quét mã QR khi mua sắm đã trở thành thao tác quen thuộc, nhưng với không ít tiểu thương lớn tuổi việc tiếp cận thanh toán điện tử ban đầu không hề đơn giản. Có người lo không biết sử dụng điện thoại thông minh, người sợ nhập sai số tiền, chuyển nhầm tài khoản. Có người lại băn khoăn khi chợ đông khách, vừa bán hàng vừa kiểm tra điện thoại sẽ dễ nhầm lẫn. Những e ngại ấy là điều dễ hiểu, bởi với nhiều tiểu thương, tiền mặt không chỉ là phương thức thanh toán mà còn là một thói quen đã hình thành qua nhiều năm buôn bán.

Bà Nguyễn Thị Thoa, tiểu thương bán thịt tại chợ Đông Sơn cũng từng có tâm lý như vậy. Do tuổi cao, quen với việc nhận tiền mặt và trả lại tiền thừa, bà lo thanh toán điện tử có thể gây nhầm lẫn, nhất là vào những thời điểm đông khách. Nhưng sau khi được chính quyền địa phương và ngân hàng hướng dẫn từng bước, bà thấy cách làm không phức tạp như mình nghĩ. Từ cách mở ứng dụng, kiểm tra tên tài khoản, theo dõi thông báo biến động số dư đến việc nhận biết một giao dịch đã thành công, tất cả đều được hướng dẫn bằng những thao tác đơn giản, dễ nhớ. Giờ đây, trước quầy hàng của bà luôn đặt một bảng mã QR. Khách chỉ cần đưa điện thoại lên quét mã, nhập số tiền và xác nhận giao dịch. Nghe tiếng thông báo tiền đã vào tài khoản, bà lại thoăn thoắt tiếp tục bán hàng mà không còn phải dừng tay đếm tiền hay tìm tiền lẻ như trước.

“Trước đây, những lúc đông khách, tôi thường mất nhiều thời gian tìm tiền lẻ để trả. Có khi phải sang quầy bên cạnh đổi tiền. Bây giờ khách chuyển khoản nên nhanh hơn nhiều, cả người bán và người mua đều thuận tiện”, bà Thoa nói.

Câu chuyện của bà Thoa cũng là tâm lý chung của nhiều tiểu thương khi mô hình mới được triển khai. Từ chỗ e dè, ngại thay đổi, họ dần nhận ra công nghệ không phải điều quá xa lạ. Thanh toán qua tài khoản không chỉ nhanh, thuận tiện mà còn hỗ trợ tiểu thương quản lý việc kinh doanh hiệu quả hơn. Các khoản tiền chuyển vào tài khoản đều được lưu lại theo thời gian và số tiền cụ thể. Nhờ đó, người bán có thể theo dõi doanh thu trong ngày, đối chiếu giao dịch và hạn chế sai sót.

Không chỉ các tiểu thương cảm nhận được sự thay đổi, người đi chợ cũng nhanh chóng nhận ra những tiện ích của thanh toán không dùng tiền mặt. Thay vì phải mang theo nhiều tiền, lo thiếu tiền lẻ hoặc quên ví, người mua có thể thanh toán bằng chiếc điện thoại vốn đã trở thành vật dụng quen thuộc trong cuộc sống. Chỉ vài thao tác, khoản tiền được chuyển trực tiếp đến người bán, giảm thời gian chờ đợi.

Bà Hồ Thị Hảo, tổ dân phố Xuân Lưu, phường Đông Sơn, cho biết: Từ khi nhiều quầy hàng trong chợ có mã QR, việc mua sắm của bà trở nên thuận tiện hơn.

“Có hôm đi chợ tôi không mang theo nhiều tiền mặt nhưng vẫn mua được đầy đủ thực phẩm. Chỉ cần quét mã là thanh toán xong. Hình thức này đơn giản, nhanh và hạn chế được việc nhầm lẫn khi trả tiền”, bà Hảo nói.

Những thay đổi ấy được thể hiện khá rõ qua thực tế triển khai mô hình. Theo kết quả khảo sát, trong tổng số 219 hộ kinh doanh tại chợ Đông Sơn, có 187 hộ, tương đương 85,3% đã có tài khoản ngân hàng và sử dụng mã QR để thanh toán. Có 198 hộ, chiếm hơn 90%, sử dụng điện thoại thông minh phục vụ các giao dịch điện tử. Đối với người dân được khảo sát, 93% đã có tài khoản ngân hàng, 90% thường xuyên chuyển khoản hoặc quét mã QR khi mua sắm.

Công nghệ phải đi cùng an toàn

Để việc thanh toán điện tử phát huy hiệu quả, yêu cầu đặt ra không chỉ là có tài khoản ngân hàng hay có mã QR, mà người sử dụng còn phải được trang bị kỹ năng nhận diện giao dịch, kiểm tra thông tin và phòng tránh những nguy cơ lừa đảo trên không gian mạng. Cùng với việc hỗ trợ tiểu thương cài đặt ứng dụng ngân hàng và tạo mã QR, Công an phường Đông Sơn đã phối hợp với Ban Quản lý chợ Đông Sơn tuyên truyền về các phương thức, thủ đoạn lừa đảo trực tuyến. Người dân và các hộ kinh doanh được khuyến cáo không cung cấp mật khẩu, mã xác thực cho người lạ, không truy cập các đường link không rõ nguồn gốc, không chỉ dựa vào hình ảnh chuyển khoản do khách đưa ra mà cần kiểm tra thông báo biến động số dư hoặc lịch sử giao dịch thực tế.

Sử dụng thanh toán qua mã QR trở thành thói quen đối với người tiêu dùng tại chợ Đông Sơn, phường Đông Sơn.

Để tạo điều kiện cho tiểu thương và người dân thực hiện giao dịch, Ban Quản lý chợ Đông Sơn cũng đã lắp đặt hệ thống wifi miễn phí. Song song với đó, công tác tuyên truyền được duy trì thường xuyên để người dân vừa sử dụng tiện ích số, vừa biết tự bảo vệ mình trên môi trường mạng.

Ông Nguyễn Văn Minh, Trưởng Ban Quản lý chợ Đông Sơn, cho biết: Hiệu quả của mô hình không chỉ nằm ở số tài khoản được mở hay số mã QR được tạo lập mà quan trọng hơn là sự chuyển biến trong nhận thức và hành vi của người dân. “Mỗi tiểu thương tham gia mô hình sẽ là một tuyên truyền viên trực tiếp về lợi ích của thanh toán điện tử. Khi người bán đã quen sử dụng, người mua cũng sẽ dần thay đổi thói quen. Từ đó, việc thanh toán không dùng tiền mặt sẽ trở thành một phần tự nhiên trong hoạt động mua bán tại chợ”, ông Minh cho biết.

Những bảng mã QR rồi có thể sẽ trở nên quen thuộc như chiếc cân hay chiếc giỏ đi chợ. Nhưng điều ở lại lâu hơn chính là sự thay đổi trong tư duy của người bán và người mua. Bởi chuyển đổi số chỉ thực sự có ý nghĩa khi công nghệ được người dân đón nhận như một phần tự nhiên của cuộc sống hằng ngày.

Bài và ảnh: Hoàng Mai