Nơi những bước chân đi chậm trong thế giới vội vã

Giữa dòng chảy cuồn cuộn của kỷ nguyên số, khi một cái chạm nhẹ trên màn hình cảm ứng có thể giải quyết nhiều nhu cầu đời sống, thì với không ít người cao tuổi (NCT), mỗi cái chạm ấy lại là hành trình đầy bỡ ngỡ, ngập ngừng và âu lo. Giúp các bậc cao niên hòa nhập với thế giới số không đơn thuần là câu chuyện kỹ thuật, mà là thước đo của sự kiên nhẫn, thấu hiểu và trách nhiệm sẻ chia giữa các thế hệ.

Ông Đinh Văn Nga (trái) và ông Đinh Văn Dung (phải), thôn Thành Yên, xã Thành Vinh chia sẻ kinh nghiệm sử dụng các ứng dụng trên điện thoại thông minh.

Ngập ngừng sau phím bấm và khoảng cách vô hình

Trong ngôi nhà sàn ấm mùi khói bếp ở thôn Thành Yên, xã Thành Vinh, hai mái đầu bạc chụm lại bên chiếc điện thoại thông minh nhỏ xíu. Ông Đinh Văn Nga và ông Đinh Văn Dung, dân tộc Mường, đều đã 76 tuổi, đang cặm cụi lần tìm từng biểu tượng ứng dụng. Nheo đôi mắt mờ đục nhìn màn hình, ông Nga, chi hội trưởng chi hội NCT thôn, khẽ thở dài: “Toàn thôn có 135 hội viên NCT, nhưng số người biết dùng điện thoại thông minh để cài VNeID, tra cứu bảo hiểm hay nhận tiền an sinh qua tài khoản ngân hàng chưa đầy một nửa. Có chiếc máy các cháu mua cho đấy, nhưng phần lớn các cụ chỉ dám nghe gọi, thi thoảng mở zalo, messenger ngắm mặt con cháu cho đỡ nhớ, chứ bảo thao tác thủ tục hành chính thì chịu!”.

Vì sao thiết bị nhỏ gọn ấy lại trở thành “ngọn núi cao” với các bậc cao niên? Ở tuổi thất thập, đôi mắt kém tinh tường, ngón tay chai sần run rẩy khiến thao tác chạm, vuốt thường xuyên bị trượt. Thêm vào đó là nỗi sợ bấm nhầm làm hỏng máy, sợ lộ thông tin, sợ bị kẻ xấu lừa mất món tiền dưỡng già tích cóp bấy lâu. Nếp sống gắn bó trọn đời với giấy tờ đóng dấu đỏ và đồng tiền trao tay khiến không gian số trở nên xa lạ, bất an.

Ở vùng cao, thử thách ấy càng nhân lên gấp bội. Thôn Quạn, xã Vạn Xuân có 130 hội viên NCT, hầu hết là người Thái, trong đó 45 cụ hưởng trợ cấp an sinh xã hội (ASXH); chỉ khoảng 40% biết dùng điện thoại thông minh ở mức cơ bản nhất. Chị Lữ Thị Thanh, bí thư chi bộ thôn, trăn trở: “Thương các cụ lắm! Cuối tuần nào chi bộ cũng vận động con cháu chở các cụ ra nhà văn hóa để đoàn thanh niên, công an xã hỗ trợ cài ứng dụng VNeID mức độ 2 để mở tài khoản nhận tiền an sinh. Thế nhưng các cụ nhớ trước lại quên sau. Hôm nay cán bộ vừa chỉ cặn kẽ, hôm sau hỏi lại đã chẳng nhớ mật khẩu. Ghi vào mảnh giấy nhỏ dặn cất đi thì vài bữa là mất giấy. Thao tác cứ phải làm lại từ đầu”.

Bà Lò Thị Nhường (mặc áo xanh), thôn Ngam, xã Yên Thắng học cách đăng bán sản phẩm trên mạng xã hội.

Bên cạnh đó, nhiều cụ chỉ dùng điện thoại cũ đời thấp do con cháu để lại, máy chạy ì ạch, sóng 4G ở một số cụm dân cư còn chập chờn. Không chỉ vậy, dữ liệu trên cổng dịch vụ công đôi lúc chưa đồng bộ khiến cán bộ cơ sở phải mất nhiều giờ xác minh thủ công từng trường hợp.

Đến lớp học "Bình dân học vụ số" và khát vọng không tụt hậu

Dẫu còn khó khăn, công nghệ không phải là cánh cửa đóng chặt nếu có sự đồng hành bền bỉ của cộng đồng. Đằng sau những ngón tay run rẩy ấy vẫn là khát vọng hòa nhịp cùng con cháu và thời đại.

Tại thôn Ngam, xã Yên Thắng, bà Lò Thị Nhường, gần 70 tuổi, dân tộc Thái đã gắn bó hơn 30 năm bên khung cửi dệt thổ cẩm. Trước đây, bà chỉ biết gói ghém từng tấm khăn, chiếc váy mang ra phiên chợ vùng cao bán, kiếm đồng ra đồng vào. Được cán bộ xã tuyên truyền, lại được con cháu mua tặng chiếc điện thoại cảm ứng, bà bắt đầu học “lên mạng” bán hàng. “Người trẻ chỉ cần một buổi là dùng thành thạo, biết chụp ảnh sản phẩm, đăng bài, liên hệ bưu điện chuyển hàng. Còn tôi già rồi, lóng ngóng cả ngày, thậm chí cả tuần làm đi làm lại mới nhớ nổi từng nút bấm. Nhưng tôi không nản. Mình làm chậm hơn người ta thì mình chịu khó học nhiều lần. Tôi đâu dám mong nhanh nhẹn như lớp trẻ, chỉ mong không để bản thân và cái nghề dệt của tổ tiên bị tụt hậu thôi”, bà Nhường mộc mạc trải lòng. Giờ đây, những tấm thổ cẩm của bà theo chân các đơn vị vận chuyển vượt núi, đến với khách hàng mọi miền đất nước.

Chị Lữ Thị Thanh (mặc áo đen), Bí thư Chi bộ thôn Quạn, xã Vạn Xuân hỗ trợ NCT cài đặt và sử dụng các ứng dụng số cơ bản.

Rời non cao về phố thị, chiều cuối tuần nào ở Tổ dân phố Tây Sơn 4, phường Hạc Thành cũng rộn rã tiếng nói cười từ lớp học “Bình dân học vụ số” do bà Nguyễn Thị Hương (64 tuổi, bí thư chi bộ tổ dân phố) phối hợp cùng chi hội NCT và câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau duy trì. Bà Hương bộc bạch: “Tổ dân phố có hơn 100 hội viên NCT. Ban đầu, vận động các ông, các bà chịu tiếp cận công nghệ, nhất là cài định danh mức độ 2 hay mở tài khoản nhận lương hưu rất vất vả. Nhiều cụ nhất quyết từ chối vì thấy quá phức tạp, sợ phiền toái”. Nhưng với phương châm “mưa dầm thấm sâu”, cùng sự kiên nhẫn “cầm tay chỉ việc” của tổ công nghệ số cộng đồng và con cháu trong gia đình, nút thắt tâm lý dần được tháo gỡ. Đến nay, gần 100% hội viên NCT trong tổ đã có tài khoản ngân hàng, nhận lương hưu và trợ cấp ASXH nhanh chóng, chính xác tại nhà, không còn phải chống gậy đội mưa nắng đi xếp hàng chờ đợi.

Hiện cả nước có khoảng 16,1 triệu NCT (chiếm khoảng 16% dân số); riêng Hội NCT tỉnh Thanh Hóa có trên 600.000 hội viên. Toàn tỉnh hiện có trên 75% hội viên nòng cốt sử dụng thành thạo điện thoại thông minh để liên lạc, tham gia mạng xã hội, thực hiện các thủ tục ASXH qua VNeID và dùng phần mềm sinh hoạt chi bộ iCPV-Book; nhiều cụ còn chủ động ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để tra cứu thông tin y tế, cây trồng, vật nuôi.

Để NCT hòa nhập số bền vững, bao trùm, cần những giải pháp đồng bộ. Các nền tảng dịch vụ công, ngân hàng, bảo hiểm số nên tích hợp chế độ chuyên biệt cho người già (Senior Mode) với cỡ chữ to, giao diện tinh giản, độ tương phản cao, cùng trợ lý ảo nhận diện giọng nói tiếng Việt và ngôn ngữ dân tộc thiểu số để các cụ thao tác bằng lời nói thay vì gõ phím. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh mô hình “Tổ công nghệ số cộng đồng”, phong trào “Cháu chỉ cho ông bà”, phát huy vai trò người có uy tín, già làng, trưởng bản để xóa bỏ tâm lý e dè; xây dựng cơ chế xác thực nhiều lớp cho giao dịch tài chính của NCT nhằm ngăn chặn lừa đảo; đồng thời duy trì kênh giải quyết thủ tục trực tiếp tại bộ phận một cửa cấp xã, tránh để những cụ neo đơn, già yếu bị gián đoạn quyền lợi an sinh.

Công nghệ sinh ra để phục vụ con người, và giá trị nhân văn sâu sắc nhất của một xã hội văn minh nằm ở việc không để ai bị bỏ lại phía sau trên chuyến tàu số hóa. Khi sự kiên nhẫn, lòng hiếu nghĩa và chính sách nhân ái cùng hội tụ, kỷ nguyên số sẽ không còn là bức tường xa lạ, mà trở thành chiếc cầu nối ấm áp đưa NCT an vui bước tiếp chặng đường xế chiều của đời người.

Bài và ảnh: Bá Phượng