Đất làng Phùng Dực - Phúc Thọ

Không có sông lớn bao quanh, cũng chẳng có núi non hùng vĩ, Phùng Dực - Phúc Thọ mang dáng vẻ yên bình của một làng quê vùng đồng bằng với những cánh đồng lúa trù phú. Chính từ vùng đất bình dị ấy đã sinh ra nhiều người con ưu tú, trong đó có những văn thân, sĩ phu yêu nước, tiêu biểu là cụ Phó bảng Nguyễn Đôn Tiết.

Di tích lịch sử nhà thờ Nguyễn Công (làng Phúc Thọ, nay là thôn Phúc Thịnh) - nơi thờ cụ Phó bảng Nguyễn Đôn Tiết và các bậc tiền nhân.

Phùng Dực - Phúc Thọ trước đây thuộc xã Hoằng Đức (huyện Hoằng Hóa cũ), nay thuộc xã Hoằng Hóa. Dẫu tên làng không nổi tiếng như Kẻ Đừng, Kẻ Vụt, Kẻ Nưa... song căn cứ vào những dấu tích và lưu truyền dân gian, người dân địa phương tin rằng, từ hàng nghìn năm trước, ở Phùng Dực- Phúc Thọ đã có con người đến cư ngụ, lập nên xóm làng.

Về địa phương, chúng tôi được nghe nhiều chuyện kể về làng. Phùng Dực còn được biết đến với tên gọi Kẻ Phùng - vùng đất được hình thành từ buổi đầu, thuở các Vua Hùng dựng nước?! Trải qua nghìn năm Bắc thuộc, đến thế kỷ thứ X, làng có tên Phùng Dực. Lại có ý kiến cho rằng, tên gọi Phùng Dực có thể xuất hiện khoảng thế kỷ thứ VIII, khi nước ta còn trong thời kỳ Bắc thuộc. Tên làng được cho là gắn liền với công trạng của một người họ Khương. Ông vốn là người phương Bắc, khi đến vùng đất này thấy địa thế tốt tươi, con người hiền hòa nên đã dừng chân ở lại, cùng người dân khai hoang lập làng. Về sau, để tưởng nhớ công lao của ông, người dân đã lấy tên ông đặt cho làng là Phùng Dực?!

Ông Lê Thanh Khiển, một người dân làng Phùng Dực dành nhiều thời gian tìm hiểu, nghiên cứu về lịch sử, văn hóa địa phương, chia sẻ: “So với các làng khác trong vùng, Phùng Dực được ghi chép không nhiều. Chính vì thế, cho đến nay có nhiều giả thuyết, kiến giải về quá trình lập dựng, phát triển và tên gọi của làng. Dù chưa có những khẳng định chính xác, song có một điều chắc chắn, Phùng Dực là làng được lập dựng từ rất sớm”.

Đến thế kỷ XIX, thời vua Gia Long, tên làng Phùng Dực được ghi chép trong hệ thống văn bản Nhà nước đương thời. Bấy giờ, Phùng Dực thuộc tổng Hành Vĩ, huyện Hoằng Hóa, phủ Hà Trung, trấn Thanh Hoa. Thời Đồng Khánh, Phùng Dực được đổi thành xã Phùng Dực.

Là một làng lớn, nên xưa kia Phùng Dực được chia thành 6 giáp (làng) nhỏ: giáp Bồng, giáp Bưởi, giáp Trạm, giáp Đại, giáp Hậu, giáp Thịnh. Trong đó, giáp Bưởi còn được gọi là giáp Cả.

Trên đất giáp Cả có đình Tế Xuân (đình giáp Cả) - không gian văn hóa cộng đồng của cả vùng. Đình Tế Xuân thờ thần hoàng làng Cao Tuấn (Nguyễn Tuấn). Theo lưu truyền dân gian, ông là tướng của Vua Hùng thời dựng nước, được Nhân dân tôn kính. Với niềm kính ngưỡng đó, người dân Phùng Dực khi dựng đình đã tôn thần hoàng làng, gửi gắm mong cầu được chở che, phù trợ.

Theo lời kể của các bậc cao niên trong làng, xưa kia ở Phùng Dực mỗi giáp đều có đình làng riêng, như đình giáp Trạm thờ Sơn Tiên Độc Cước...Tuy nhiên, vào ngày 15 tháng 2 (âm lịch) - ngày hội làng, các giáp đều phải rước kiệu thờ thần về đình Tế Xuân. Đáng tiếc, trải qua thời gian và những biến thiên lịch sử, những công trình kiến trúc, văn hóa, tín ngưỡng trên đất Phùng Dực xưa, nay chỉ còn được nhắc nhớ trong chuyện kể của người cao tuổi. Ngày nay, một trong những công trình kiến trúc tín ngưỡng đã được tôn tạo trên đất làng Phùng Dực là chùa Hoàng.

Với làng Phúc Thọ, tên làng là mong cầu về cuộc sống no đủ, bình an, người dân được hưởng phúc. Đặc biệt, nhắc đến Phúc Thọ, là nhắc đến vùng đất quê hương cụ Phó bảng Nguyễn Đôn Tiết - một kẻ sĩ tiết tháo, một trong những nhân vật có nhiều đóng góp cho phong trào Cần Vương chống Pháp cuối thế kỷ XIX trên quê hương Thanh Hóa.

Chùa Hoàng trên đất làng Phùng Dực xưa (nay là thôn Thọ Lộc) được tôn tạo khang trang.

Sau khi thi đỗ Phó bảng, sĩ phu Nguyễn Đôn Tiết làm quan tại Hà Tĩnh dưới triều vua Tự Đức. Tuy nhiên, khi dã tâm xâm lược của thực dân Pháp ngày càng lộ rõ, Nguyễn Đôn Tiết đã từ bỏ chức vị để trở về quê hương, tham gia phong trào kháng Pháp.

Khi phong trào Cần Vương chống Pháp trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa được mở rộng, Nguyễn Đôn Tiết là thủ lĩnh của phong trào Cần Vương trên đất Hoằng Hóa lúc bấy giờ đã bắt mối với thủ lĩnh phong trào ở các huyện Hậu Lộc, Quảng Xương (cũ) để liên kết sức mạnh, tạo nên những trận tấn công lớn vào giặc Pháp. Đáng tiếc, trong một lần làm nhiệm vụ, ông bị kẻ gian chỉ điểm nên rơi vào tay giặc Pháp. Sau những dụ dỗ bất thành, thực dân Pháp đã kết án, đày ông ra nhà tù Lao Bảo. Tại đây, từ khi bị bắt cho đến những ngày tháng cuối cùng của cuộc đời, cụ Phó bảng Nguyễn Đôn Tiết luôn giữ vững chí khí của bậc sĩ phu yêu nước.

Về sau, con trai cụ Nguyễn Đôn Tiết là Nguyễn Đôn Dự cũng đi theo con đường cứu nước. Theo tài liệu lưu giữ tại dòng họ, Nguyễn Đôn Dự theo cụ Phan Bội Châu tham gia phong trào Đông Du. Tuy nhiên, khi chuẩn bị xuất dương sang Nhật thì ông bị thực dân Pháp bắt giam.

Sự khủng bố, bắt bớ những nhà yêu nước của kẻ xâm lược không làm lung lay ý chí của người dân Phùng Dực - Phúc Thọ. Phong trào đấu tranh cách mạng của người dân nơi đây được tiếp nối bởi những con người can trường, như cụ Phùng Quang Diệu, Lê Trọng Nghi, Phùng Bá Huân... Trong Cách mạng Tháng Tám, hàng trăm người dân Phùng Dực - Phúc Thọ đã tập trung về đình Tế Xuân để kết đoàn, hợp sức mạnh, cùng Nhân dân toàn huyện tham gia lật đổ chính quyền tay sai.

Và trong hai cuộc chiến tranh vệ quốc của dân tộc, cùng với Nhân dân cả nước, người dân nơi đây đã dốc sức người, sức của cho tiền tuyến lớn, góp phần làm nên ngày toàn thắng của dân tộc Việt Nam. Với những đóng góp to lớn ấy, làng Phúc Thọ đã được Thủ tướng Chính phủ tặng Bằng “Có công với nước”.

... Đi qua thời gian, qua những thăng trầm của lịch sử, "Phùng Dực - Phúc Thọ hôm nay đang từng ngày đổi thay. Đó không chỉ là sự đổi khác về “bức tranh” làng quê tươi đẹp, cuộc sống người dân đủ đầy hơn, mà còn cả sự “bắt đầu” của những tên gọi mới: thôn Thọ Lộc (Phùng Dực) - Phúc Thịnh (Phúc Thọ). Tên gọi sau sắp xếp mang theo niềm vui và cả hy vọng mới về những điều tốt đẹp, góp phần vào sự phát triển của quê hương", ông Lê Viết Tăng, trưởng thôn Thọ Lộc, chia sẻ.

(Bài viết có tham khảo, sử dụng nội dung trong sách Lịch sử Đảng bộ và phong trào cách mạng của Nhân dân xã Hoằng Đức, NXB Thanh Hóa - 2008).

Bài và ảnh: Trang Bùi