Điện Biên Phủ: Từ hiện thực sử thi đến những cuộc hóa thân nghệ thuật

Hơn bảy thập kỷ đã trôi qua kể từ khi tiếng súng cuối cùng lặng xuống trên cánh đồng Mường Thanh, nhưng “biểu tượng chiến thắng Điện Biên Phủ” vẫn luôn là mạch nguồn cảm hứng bất tận, bền bỉ khơi dòng cho các sáng tác văn học nghệ thuật. Từ những thước phim tài liệu vương bụi chiến hào đến các tác phẩm điện ảnh giàu tính tự sự, nghệ thuật thứ bảy đã nhận lấy sứ mệnh viết tiếp bản hùng ca bằng ngôn ngữ của ánh sáng và khuôn hình.

Hình ảnh trong phim “Hoa ban đỏ”.

Giữa khói lửa mịt mù và bụi đất cuộn lên nơi sân bay Mường Thanh, một cảnh quay trong bộ phim “Hoa ban đỏ” của cố đạo diễn, NSND Bạch Diệp đã khắc sâu trong lòng người xem một hình tượng bất tử. Khi quân ta đối đầu trực diện với xe tăng và hỏa lực mạnh của Pháp, tình thế trở nên cực kỳ nguy cấp. Giữa biển khói lửa ngút trời, ranh giới giữa ta và địch dần nhòa đi, khiến pháo binh ta từ các trận địa phía sau không thể xác định chính xác mục tiêu để chi viện. Chính lúc ấy, Quán, người chiến sĩ với trái tim quả cảm đã nhận một nhiệm vụ cảm tử. Anh cầm trên tay lá cờ đỏ sao vàng, men theo hào sâu lao vào trận địa giặc. Quán dùng chính thân mình làm cột mốc dẫn đường. Lá cờ ấy là mệnh lệnh, là tiêu điểm rõ ràng nhất để pháo binh từ xa chỉnh nòng, trút bão lửa xuống kẻ thù. Quán hy sinh, nhưng lá cờ vẫn giương cao giữa lửa đạn. Phân cảnh này không chỉ là sự tái hiện một trận đánh; nó là sự hóa thân của tinh thần dân tộc vào nghệ thuật, biến cái chết thành lời khẳng định về sự tồn tại vĩnh cửu của lý tưởng.

Hình ảnh trong phim “Việt Nam trên đường thắng lợi”

Hành trình của Điện Biên Phủ trên màn ảnh khởi đầu từ những thước phim tài liệu chiến trường, nơi điện ảnh đóng vai trò là nhân chứng trung thực nhất. Không thể không nhắc đến bộ phim “Việt Nam” (hay “Việt Nam trên đường thắng lợi”) của đạo diễn Roman Karmen thực hiện năm 1954 - 1955. Đây là tác phẩm kinh điển, ghi lại những hình ảnh phim màu quý giá về Đại tướng Võ Nguyên Giáp dưới hầm chỉ huy và cảnh quân ta chiếm hầm De Castries. Phim đã kịp thời đưa hình ảnh cuộc chiến đấu anh hùng của nhân dân Việt Nam đến với thế giới ngay khi khói súng vừa tan.

Lịch sử Điện ảnh Việt Nam có rất nhiều tác phẩm về Điện Biên Phủ, là chứng nhân vô giá, lưu giữ những khuôn hình ký ức vẹn nguyên qua nhiều thập kỷ. Đó là bộ phim đen trắng Điện Biên Phủ (1954) dài 43 phút do Xưởng phim Thời sự Tài liệu thực hiện ngay tại thời điểm cuộc chiến vừa kết thúc, hay bản trường ca bằng hình ảnh Chiến thắng Điện Biên Phủ (1964) với thời lượng 80 phút của Xưởng phim Quân đội Nhân dân, hay những thước phim màu đầy suy cảm trong Hồi ức Điện Biên (1994) của Hãng phim Tài liệu Khoa học Trung ương. Mỗi tác phẩm không chỉ tái hiện chân thực không khí của một thời khói lửa, mà còn giúp khán giả hôm nay có cái nhìn đầy đủ, khách quan và sâu sắc hơn về dấu mốc lịch sử hào hùng của dân tộc.

Nhân dịp kỷ niệm 70 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ (2024), series phim “Điện Biên Phủ - Sức mạnh lòng dân” đã tái hiện chân thực hình ảnh “tay không kéo pháo”, qua đó khắc họa ý chí kiên cường và sức mạnh phi thường của con người Việt Nam. Bên cạnh đó, các tác phẩm như “Đồng hành cùng lịch sử”, “Chuyện những người lính già”, “Chia lửa cùng Điện Biên” và “Điện Biên Phủ - Niềm hy vọng” đã góp phần tạo nên một bức tranh toàn diện về Điện Biên, kết nối ký ức của những nhân chứng lịch sử với góc nhìn và suy nghĩ của thế hệ hôm nay.

Điện Biên Phủ không chỉ là đề tài riêng của điện ảnh trong nước. Đạo diễn người Pháp Daniel Roussel với “Cuộc chiến giữa hổ và voi” đã mang đến một góc nhìn khách quan nhưng đầy tôn trọng. Ông đã dành hơn một thập kỷ để khắc họa chân dung Đại tướng Võ Nguyên Giáp, giải mã lý do tại sao một đội quân “voi” hiện đại lại thất bại trước những chú “hổ” du kích có niềm tin sắt đá vào độc lập.

Hình ảnh trong phim “Hoa ban đỏ”

Khi chiến tranh dần lùi xa, điện ảnh Việt Nam cũng chuyển từ vai trò ghi lại sự kiện sang chiều sâu tự sự và khám phá tâm lý nhân vật. Các tác phẩm không chỉ tái hiện sự kiện, mà còn khắc họa đời sống tinh thần và những cảm xúc rất người giữa khói lửa chiến tranh. Trong bộ phim “Hoa ban đỏ”, cố đạo diễn Bạch Diệp không chỉ dựng lại không khí ác liệt nơi chiến trường mà còn dành nhiều khoảng lặng tinh tế cho câu chuyện tình giữa anh lính Phương và nữ dân quân Tấm. Qua góc nhìn của bà, Chiến thắng Điện Biên Phủ không chỉ có tiếng súng và khói lửa, mà còn có tiếng hát của đội văn công bên chiến hào, cùng những rung động bình dị, giàu nhân văn của con người trong chiến tranh.

Hình ảnh trong phim “Ký ức Điện Biên”.

Năm 2004, đạo diễn Đỗ Minh Tuấn với “Ký ức Điện Biên” đã tạo ra một bước đột phá về góc nhìn. Phim không chỉ kể chuyện ta thắng địch thua mà còn đặt ra những câu hỏi nhân văn thông qua nhân vật trung sĩ hàng binh Pháp Bernard. Bernard và Bạo (chiến sĩ ta) cùng yêu cô y tá Mây, cùng đối diện với cái chết. Ở đó, sự thấu cảm giữa những con người ở hai đầu chiến tuyến đã biến tác phẩm thành một bản giao hưởng về khát vọng hòa bình.

Hình ảnh trong phim “Ký ức Điện Biên”

Ở địa hạt phim truyền hình, tinh thần Điện Biên tiếp tục được tái hiện đầy tươi mới qua bộ phim dài tập “Đường lên Điện Biên” của đạo diễn Bùi Tuấn Dũng. Không chỉ khắc họa những trận chiến khốc liệt, bộ phim còn dành nhiều khoảng lặng cho đời sống tinh thần của người lính, từ những câu chuyện tình cảm đời thường đến tiếng hát của các đội văn công nơi chiến hào. Sự đan xen hài hòa giữa chất bi tráng và vẻ đẹp lãng mạn đã giúp tác phẩm trở nên gần gũi hơn với khán giả trẻ, qua đó khơi gợi sự thấu hiểu và niềm tự hào về lịch sử dân tộc.

Poster phim Đường lên Điện Biên

Thời gian trôi đi, những nhân chứng lịch sử có thể dần thưa vắng, nhưng những thước phim về Chiến thắng Điện Biên Phủ thì vẫn sẽ còn mãi như những ký ức không bao giờ phai nhạt. Điện ảnh, bằng ngôn ngữ riêng của mình, không chỉ tái hiện chân thực chiến trận mà còn khắc họa nên những biểu tượng bất tử của lòng yêu nước, của ý chí và khát vọng độc lập dân tộc. Khi chất liệu sử thi được soi chiếu qua lăng kính nghệ thuật thứ bảy, Điện Biên Phủ không đơn thuần chỉ là dòng chảy hồi ức, mà còn là sự soi chiếu để mỗi thế hệ nhìn lại chính mình, để hiểu hơn giá trị của hòa bình và trách nhiệm gìn giữ những thành quả cha ông đã đánh đổi bằng máu xương. Và cũng qua ánh sáng của mỗi khuôn hình, dòng chảy hào hùng của dân tộc âm thầm được tiếp nối, lan tỏa, nhắc nhở chúng ta rằng: lịch sử không chỉ để nhớ, mà còn để tự hào, để biết ơn và để sống xứng đáng hơn với những hy sinh đã làm nên dáng hình đất nước.

Minh Quyên