Làng cổ Bình Lâm

“Thuở nhỏ tôi ra cống Na câu cá/ Níu váy bà đi chợ Bình Lâm/ Bắt chim sẻ ở vành tai tượng Phật/ Và đôi khi ăn trộm nhãn chùa Trần”. Ký ức ấy dường như vẫn còn vẹn nguyên với người dân làng Bình Lâm, xã Hà Trung.

Đình Phúc nằm trong Cụm di tích lịch sử - văn hóa - thắng cảnh Bình Lâm.

Là một trong những làng có lịch sử hình thành cổ xưa nhất, làng Bình Lâm ngày nay, xưa có tên là Hoa Lâm. Nơi đây phong cảnh hữu tình, có núi Yến, sông Chiếu Bạch và sông Lèn bao quanh từ Tây sang Đông. Địa chí huyện Hà Trung có viết: “Cái tên Hoa Lâm đã được ghi vào sử sách đời Lý với chuyện Đô Thống tướng quân Lê Phụng Hiểu giết cọp hồi ông hàn vi đốn củi, có lẽ là một làng quê cổ xưa nhất thời Lý Nam Đế (544-602) hiện còn lưu dấu tích”.

Con sông chính của xã, của làng là sông Chiếu Bạch - “một trong những con sông đào đầu tiên dưới thời Trần nhằm tiêu úng và giao lưu đường thủy giữa các vùng phía Bắc tỉnh Thanh Hóa” (theo sách Lịch sử Đảng bộ xã Hà Lâm). Từ sông Chiếu Bạch, thuyền bè có thể đi ra sông Lèn, sông Mã hoặc đi ngược lên sông Hoạt.

Nằm sát cạnh sông Lèn là núi Chiếu Bạch. Núi Chiếu Bạch thực chất là ngọn núi sót mọc lên bên sông Lèn, trông xa giống như hình chim yến nên còn có tên là núi Yến (tức Yến Sơn). Cùng với vụng Chiếu Bạch và dòng sông xanh biếc, núi Chiếu Bạch đã trở thành thắng cảnh nổi tiếng của phủ lị Hà Trung thời Nguyễn.

Với địa thế có ruộng đồng, sông núi, giao thông thủy bộ đều thuận tiện, dễ hiểu vì sao vùng đất Bình Lâm từ thuở xa xưa đã có sức hút đặc biệt, thu hút con người đến đây khai phá, dựng nghiệp rất sớm. Trải qua thời gian, đến nay, tại Bình Lâm có đến 43 dòng họ cùng quần cư. Trong đó, lâu đời nhất có thể kể đến các họ Mai, họ Đoàn, họ Hoàng...

Lễ hội Đình Phúc diễn ra vào ngày 5 - 6 tháng Giêng hằng năm.

Vì sở hữu cảnh sắc sơn thủy hữu tình, lại tiện đường giao thông thủy bộ nên sông - núi Chiếu Bạch trên địa bàn làng cổ Bình Lâm trong lịch sử còn là chốn dừng chân của các vua, quan nhà Lê trên đường về Lam Kinh bái yết sơn lăng. Tức cảnh đề thơ, vua Lê Hiến Tông nhân năm Tân Dậu (1501) ngự giá qua đây, trước vẻ đẹp non xanh nước biếc đã cảm tác bài “Ngự chế đề Chiếu Bạch sơn” và sai người khắc vào đá:

“Vua đi muôn dặm về quê hương

Sông đẹp, thuyền rồng biếc, sáng vươn

Gió lặng, mây nhàn, hoa muốn nói,

Triều êm trời rộng, én mây vờn

Tùng xanh vi vút reo nui núi

Nước chảy đàn ngân, câu, lưới buông

Đạo báo, núi thiêng thuần thác báu

Đẹp như mưa thấm khắp nguồn cơn”.

Năm Hồng Thuận thứ 6 (1514), vua Lê Tương Dực cũng lưu bút tích ca ngợi cảnh đẹp nơi đây:

Ngọn triều cuồn cuộn sát ngang trời,

Đá cũ nguy nga soi nước trôi

Cây cổ như xưa trùm mát núi;

Hoa tươi từng nở đượm hương người.

Ung dung dạo bước thơ thanh nhã.

Sảng khoái ngâm nga đạo tuyệt vời...

Sau này, vua Quang Trung trên đường hành quân thần tốc ra Bắc đánh đuổi quân Thanh xâm lược đã vượt qua vùng sông Chiếu Bạch để lập phòng tuyến Tam Điệp. Và đến thời Nguyễn, Bình Lâm đã được lựa chọn làm phủ lỵ - trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của vùng đất Tống Sơn. Sách Đại Nam nhất thống chí chép: Phủ sở của phủ Hà Trung (gồm 4 huyện: Tống Giang; Thuần Hựu; Hoằng Hóa; Nga Giang) ban đầu đóng ở Duy Tinh, trước năm Minh Mệnh thứ 19 dời về làng Bình Lâm. Đây cũng là lý do một thời Bình Lâm có giao thương buôn bán tấp nập. Sách Lịch sử Đảng bộ huyện Hà Trung (1930-2010) ghi lại việc những người gốc Nghệ An ra buôn bán nồi gốm, nồi sành, nồi đất... tại chợ Lâm (làng Bình Lâm). Bên cạnh đó, làng nằm trong vùng trũng, theo cách nói của các vị cao niên, “đặc sản” của làng Bình Lâm là úng ngập khi mưa lũ đến. Chả thế mà có thời nghề làm thúng truyền thống phát triển rất mạnh nơi đây.

Nét mộc mạc của làng cổ in hằn trên những bức tường rêu phong.

Nhà nghiên cứu Phạm Tấn cho biết: Theo các tài liệu chính sử và truyền ngôn, cách đây khoảng 15 thế kỷ, vua Lý Nam Đế và dũng tướng Triệu Quang Phục trên đường đem quân đánh đuổi giặc Lương từ Nghệ An khi qua đây đã dừng chân đóng quân một thời gian. Đến thời Lý, danh tướng Lê Phụng Hiểu vì yêu thích cảnh sắc núi Yến Sơn - sông Chiếu Bạch mà thường qua lại rèn luyện võ thuật, ôn luyện binh pháp. Khi ông mất, người dân đã lập đền thờ trên núi Yến, tôn ông là Chiếu Bạch sơn thần - Thành hoàng làng... Hàng năm, vào ngày 28 tháng chạp (âm lịch), bà con về đền thờ đức Thánh Cả Lê Phụng Hiểu trên núi Chiếu Bạch để tưởng nhớ vị Thành hoàng.

Về thăm đình Phúc hay còn gọi là đình làng Bình Lâm, ông Đoàn Văn Oanh - người có nhiều năm trông coi đình, chia sẻ: Đình được xây dựng vào năm Thiệu Trị thứ 5 (1845), với cấu trúc theo kiểu chữ Đinh, gồm nhà tiền đường 5 gian 2 chái và nhà hậu cung 3 gian thờ thần Thành hoàng làng. Nằm trong Cụm di tích lịch sử - văn hóa, thắng cảnh Bình Lâm, đình Phúc là một trong những ngôi đình lớn, minh chứng sinh động cho câu ca quen thuộc: “Đình huyện Tống, trống huyện Nga”.

Không chỉ là “điểm tựa” tâm linh của người dân địa phương, đình Phúc còn gắn liền với những sự kiện cách mạng lớn. Trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, tại đình Phúc, Tri phủ Hà Trung đã giao toàn bộ con dấu, giấy tờ của chính quyền phong kiến - chính thức chấm dứt chế độ phong kiến để thành lập chính quyền dân chủ Nhân dân do Đảng Cộng sản lãnh đạo tại Hà Trung. Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, đình Phúc trở thành nơi nuôi dưỡng bộ đội. Với những dấu ấn đó, đình làng Bình Lâm không chỉ là di tích kiến trúc mà còn là di tích lịch sử cách mạng tiêu biểu của huyện Hà Trung.

Trải qua những thăng trầm của lịch sử, đình Phúc một thời gian dài xuống cấp, hư hỏng nặng. Đến năm 2020, người dân Bình Lâm và con cháu xa quê trên khắp mọi miền góp công, góp của tôn tạo lại đình. Kể từ đó, vào ngày mùng 5 - 6 tháng Giêng hàng năm, lễ hội đình làng được tổ chức với những hoạt động như hát đúm, đua thuyền - món ăn tinh thần không thể thiếu của người dân. Giữa ngõ nhỏ xóm nhỏ, những nếp nhà mộc mạc vẫn còn đó. “Bình Lâm quê tôi, có dòng sông, có con thuyền, cây đa, bến nước sân đình, phong cảnh hữu tình. Người dân quê tôi hiền lành chất phác, mộc mạc như bông lúa củ khoai. Chỉ chừng ấy thôi cũng khiến ai xa quê rồi mãi nhớ” - chị Trần Thị Lai chia sẻ

Dạo bước trên đường làng, đây đó gặp những bức tường rêu, cây xanh tỏa bóng, như họa lại bức tranh làng xưa thân thương. Dòng sông vẫn trôi, đò xưa không còn, nhường chỗ cho xóm làng trù phú, với những ngôi nhà khang trang hơn. Làng Bình Lâm xưa, thôn Bình Lâm nay vẫn hiên ngang cùng với cầu Lèn - dấu son lịch sử hào hùng của bao thế hệ qua những cuộc kháng chiến.

Bài và ảnh: Phương Lê