Nét đẹp nghề làm giấy dó của đồng bào Mông

Không chỉ là một sản phẩm thủ công truyền thống, giấy dó còn là biểu hiện sinh động của tri thức dân gian và đời sống văn hóa tâm linh của đồng bào Mông nơi vùng cao xứ Thanh. Từ những vật liệu quen thuộc của núi rừng, qua bàn tay khéo léo của con người, những tờ giấy dó mộc mạc đã trở thành một phần không thể thiếu trong sinh hoạt tín ngưỡng, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa của cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Chị em phụ nữ người Mông, xã Nhi Sơn bên phên giấy dó.

Hiện nay, đồng bào Mông trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa có 3.801 hộ, với 20.986 nhân khẩu, sinh sống tập trung tại 43 bản, thuộc 9 xã của 3 huyện Mường Lát, Quan Hóa và Quan Sơn (cũ). Không gian sinh sống chủ yếu là vùng núi cao, địa hình chia cắt, điều kiện sản xuất còn nhiều khó khăn, song chính môi trường tự nhiên và đời sống cộng đồng đặc thù ấy đã hình thành nên những nghề truyền thống mang đậm dấu ấn núi rừng, trong đó có nghề làm giấy dó của người Mông.

Tại xã Nhi Sơn, nơi 98% dân số là đồng bào dân tộc Mông, nhiều giá trị văn hóa truyền thống vẫn được gìn giữ khá trọn vẹn trong đời sống hằng ngày. Những ngày cuối năm, khi tiết trời se lạnh, về khu tái định cư bản Chim, dễ bắt gặp hình ảnh những phên giấy dó được hong nắng dọc hiên nhà.

Những tờ giấy mỏng, màu trắng ngà hoặc hơi ngả vàng, lặng lẽ phơi mình trong nắng, như một cách chuẩn bị thầm lặng cho Tết sắp đến. Ở Nhi Sơn hiện vẫn còn những người am hiểu và gắn bó với nghề làm giấy dó như bà Lâu Thị Ly, bà Hơ Thị Mo, bản Chim... Những người phụ nữ ấy đã gìn giữ nghề qua nhiều mùa rẫy, mùa nương, như giữ một phần ký ức văn hóa của cộng đồng.

Ông Sung Văn Sáu, Bí thư chi bộ, Trưởng bản Chim, xã Nhi Sơn cho biết: "Hiện nay bản có 113 hộ dân, đa số vẫn duy trì tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên theo phong tục truyền thống. Trong đời sống tâm linh của người Mông, giấy dó giữ vai trò quan trọng, đặc biệt trong các nghi lễ và dịp Tết hằng năm. Trên bàn thờ Xử Ca của mỗi gia đình, những tờ giấy dó được dán trang trọng, thể hiện lòng thành kính với tổ tiên và thần linh".

Những ống cây giang được bà con người Mông sử dụng làm giấy dó. Ảnh TL

Với người Mông, giấy dó không chỉ là vật dụng, mà còn là biểu tượng của sự kết nối giữa con người với thế giới tâm linh, giữa hiện tại với cội nguồn. Giấy dó của người Mông không được dùng để viết văn bản hành chính hay in ấn như giấy công nghiệp ngày nay. Mỗi tờ giấy được làm ra chủ yếu phục vụ cho các nghi lễ tín ngưỡng, vẽ tranh thờ, ghi chép những ký hiệu tâm linh hoặc sử dụng trong các nghi lễ cầu an, cầu mùa. Chính mục đích sử dụng đặc thù ấy đã tạo nên những yêu cầu riêng về độ bền, độ dai và màu sắc mộc mạc của giấy.

Cây giang được ninh, giã nhuyễn và lọc lấy bột mịn để làm giấy. Ảnh TL

Theo kinh nghiệm dân gian được truyền lại, từ khoảng tháng 9 âm lịch hàng năm, bà con bắt đầu vào rừng lựa chọn nguyên liệu làm giấy. Những cây nứa, vầu, giang bánh tẻ được chọn lựa kỹ càng, trải qua nhiều công đoạn. Quy trình làm giấy hoàn toàn thủ công, không hóa chất, không máy móc, dựa chủ yếu vào kinh nghiệm và sự tinh tế của người làm nghề.

Bột giấy được tráng trên khuôn và phơi trong nắng để tạo nên tờ giấy dó. Ảnh: TL

Mỗi công đoạn làm giấy dó đều đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và hiểu biết sâu về nguyên liệu tự nhiên. Đàn ông phụ giúp những việc nặng nhọc như vào rừng lấy cây, chặt và đập nát nguyên liệu. Chị em phụ nữ Mông đảm nhiệm việc nấu, giã, lọc bột đến tạo hình và phơi giấy. Công đoạn giã bột giấy đòi hỏi sức bền và sự đều tay; bột giấy sau khi được xử lý sẽ hòa với nước, lọc kỹ để loại bỏ tạp chất. Người làm giấy khéo léo đổ bột lên khuôn, lắc nhẹ để bột trải đều, tạo thành những tờ giấy mỏng nhưng dai và phơi dưới nắng tự nhiên.

Những phên giấy dó được phơi trong nắng trên bản Mông.

Trong cộng đồng người Mông, nghề làm giấy dó gắn liền với vai trò của người phụ nữ, những người giữ nghề, truyền nghề cho con cháu. Những bé gái lớn lên trong bản, bên bếp lửa và bên những phên giấy phơi dọc hiên nhà, dần học cách nhận biết từng công đoạn, từng nhịp tay của mẹ, của bà. Nghề giấy vì thế không chỉ được truyền bằng lời dạy, mà bằng chính trải nghiệm sống hằng ngày, thấm dần vào ký ức của mỗi người con trong bản.

Giấy dó của người Mông mang vẻ đẹp mộc mạc, không cầu kỳ nhưng bền chắc, phù hợp với đời sống tín ngưỡng. Trên những tờ giấy ấy, người Mông gửi gắm niềm tin, ước vọng về sự bình an, mùa màng tốt tươi và cuộc sống no đủ. Với họ, mỗi tờ giấy là một phần của đời sống tinh thần, là cầu nối vô hình giữa con người với tổ tiên, với thần linh và với núi rừng.

Người dân bản Pá Búa, xã Trung Lý bên bàn thờ Xử Ca được làm từ giấy dó.

Mỗi dịp Tết đến xuân về, khi những tờ giấy mới được làm ra, không khí bản làng lại rộn ràng theo một cách rất riêng. Đó không chỉ là sự chuẩn bị cho nghi lễ, mà còn là dịp để cộng đồng nhắc nhớ nhau về nguồn cội, về những giá trị đã nuôi dưỡng đời sống tinh thần của người Mông qua bao thế hệ. Giữa những biến động của đời sống hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, nghề làm giấy dó của đồng bào Mông vẫn tồn tại.

Khi người già còn cầm tay chỉ việc, khi lớp trẻ vẫn được chứng kiến những phên giấy hong nắng mỗi độ Tết đến, xuân về, thì mạch văn hóa ấy vẫn đang tiếp tục gìn giữ nơi đại ngàn xứ Thanh.

Ngọc Huấn