Người nặng lòng với những “con chữ sóng đôi”

Ông Lê Văn Bài (84 tuổi), phường Hạc Thành - nguyên Phó Giám đốc Thư viện tỉnh (nay là Trung tâm Bảo tồn di sản, Bảo tàng và Thư viện Thanh Hóa), là người có niềm đam mê đặc biệt với câu đối. Ông Bài bộc bạch: “Thuở mới tìm hiểu, tiếp xúc với câu đối, tôi như đứa trẻ không thể cưỡng lại sức hấp dẫn của nó. Nhiều khi đọc được một câu đối hay, tôi không kìm được mà vỗ đùi, thốt lên tán thưởng, hay quá, tài tình quá! Câu đối thực sự đã lôi cuốn, hấp dẫn tôi theo cách rất tự nhiên như thế”.

Khi con chữ giao hòa cùng tâm hồn

Câu đối là một thể loại văn học biền ngẫu, ứng dụng hoàn toàn phép đối. Đối là đặt hai câu đi sóng đôi cho ý và chữ trong hai câu ấy cân xứng với nhau.

Đối ý là tìm hai ý tưởng cân nhau mà đặt thành hai câu sóng nhau. Đối chữ thì vừa phải đối thanh, tức là bằng đối với trắc, trắc đối với bằng, vừa phải đối loại của chữ nghĩa.

Ông Lê Văn Bài - tác giả của nhiều câu đối được đăng tải trên các báo, tạp chí của địa phương và Trung ương.

“Chúng ta muốn làm được câu đối hay trước hết phải hiểu được câu đối là gì, sau đó đi sâu tìm hiểu về các phép đối, các biện pháp chơi chữ thường dùng trong câu đối” - ông Bài cho biết.

Khi đã nắm vững kiến thức cơ bản về thể thoại, ông Bài chăm chỉ rèn luyện, thực hành làm câu đối. Có khi ông thức cả đêm để suy tư với vế đối, có khi ông nghiền ngẫm, học hỏi bằng cách tìm đọc những câu đối hay, tâm đắc của các tác giả xưa và nay. Từ những nỗ lực, cố gắng ấy, ông ngày càng nhuần nhuyễn, linh hoạt trong cách chơi chữ, sử dụng phép đối... Những năm qua, nhiều câu đối của ông được đăng trang trọng trên các trang báo, tạp chí trong và ngoài tỉnh, nhất là dịp Tết đến xuân về.

Một buổi chiều đông se lạnh, ông ngâm nga câu đối của mình với tất cả dáng vẻ say mê, hào hứng: “Phố phường rực rỡ cờ hoa, không khí tết tràn vào từng ngõ nhỏ/ Thôn xóm thì thùng chiêng trống, sắc hương xuân tỏa đến mỗi chòm xa”.

Đất nước vững bước trên đường đổi mới, mở cửa hội nhập sâu rộng với thế giới, ông Bài viết đôi dòng câu đối: “Mở cửa với năm châu, ngăn gió độc, đón gió lành, chắt lọc tinh hoa từ bốn biển/ Lần tìm trong quá khứ, khơi dòng trong gạn dòng đục, nâng niu vốn quý tự ngàn xưa”.

Trăn trở

Mỗi ngày nghiên cứu, tìm hiểu sâu hơn, ông Bài càng nhận thức sâu rộng cái hay, cái đẹp của câu đối cả ở phương diện nội dung và hình thức. Đặc biệt, ông nhìn nhận được tác dụng của câu đối đối với trí tuệ, tình cảm, tâm hồn con người, với đời sống văn hóa - xã hội.

Tọa đàm cuốn sách “Câu đối và những giai thoại” (NXB Hội Nhà văn) của tác giả Lê Văn Bài do Trung tâm Bảo tồn di sản, Bảo tàng và Thư viện Thanh Hóa tổ chức năm 2021.

Nhất là trong mỗi dịp Tết đến xuân về, hình ảnh câu đối đỏ hiện lên trong tâm khảm mỗi người con đất Việt như dấu gạch nối bền chặt giữa quá khứ, hiện tại và cả tương lai. Nội dung của các câu đối để tán dương vẻ ngọt ngào của mùa xuân, sức hấp dẫn của sự đổi mới, niềm vui đoàn tụ gia đình, sự thiêng liêng của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên...

Có những người dùng nó để diễn đạt những suy nghĩ, nguyện vọng, mong ước trước thềm năm mới, chuyển tải những thông điệp văn hóa, giáo dục bổ ích... Càng hiểu, càng yêu mến, ông Bài càng cảm thấy băn khoăn, trăn trở trước thực trạnh hiện nay. Nhiều gia đình treo câu đối nhưng mục đích chủ yếu là để trang trí cho đẹp nhà hoặc theo kiểu “học làm sang”.

“Câu đối trình bày rất đẹp, sơn son thiếp vàng, tốn kém chi phí nhưng thực chất nhiều người trong số đó không hiểu câu đối là gì, không biết câu đối nhà mình nói điều gì. Có nhiều câu đối chưa hay, chưa đúng luật mà treo trang trọng, khách khứa ai đến cũng khoe” - ông Bài ngậm ngùi.

Kết tinh của niềm đam mê

Chính từ niềm đam mê, kinh nghiệm nhiều năm làm câu đối cùng những trăn trở, sau quá trình dày công khảo cứu, sưu tầm, năm 2020, ông Bài cho ra mắt bạn đọc cuốn sách “Câu đối và những giai thoại” (NXB Hội Nhà văn).

Cuốn sách dày 210 trang gồm 10 chương, cung cấp cho độc giả chi tiết, cặn kẽ về câu đối từ cơ bản đến phức tạp trên các phương diện, như khái niệm về câu đối, các biện pháp tu từ nâng cao chất lượng câu đối, câu đối Tết, tiêu chí đánh giá câu đối, đối trong văn chương, các tác giả câu đối nổi tiếng trong lịch sử...

Tháng 3/2021, Trung tâm Bảo tồn di sản, Bảo tàng và Thư viện Thanh Hóa đã tổ chức buổi tọa đàm về cuốn sách của ông, thu hút sự quan tâm của nhiều văn nghệ sĩ, nhà nghiên cứu văn hóa...

Cuốn sách “Câu đối Việt Nam - sưu tầm và khảo cứu” (năm 2023, NXB Hội Nhà văn) của tác giả Lê Văn Bài.

Tiếp thu các ý kiến nhận xét, góp ý cởi mở, thẳng thắn của các văn nghệ sĩ, nhà nghiên cứu tại buổi tọa đàm, 2 năm sau đó, ông Bài xuất bản cuốn sách với tựa đề “Câu đối Việt Nam - sưu tầm và khảo cứu” (năm 2023, NXB Hội Nhà văn). Với gần 300 trang, 11 chương, cuốn sách lần này không chỉ sắp xếp lại chương, mục một cách khoa học, có tính hệ thống, mà còn cung cấp cho độc giả thêm những kiến thức, hiểu biết về câu đối từ cuốn sách xuất bản trước đó còn hạn chế.

Trong những chia sẻ của mình, ông Bài chưa bao giờ nhận mình là người giỏi làm câu đối. Ông luôn tự nói về mình như một người vì yêu mà đến, mà không ngừng học tập. Ông luôn nhắc về những tác giả làm câu đối hay với sự ngưỡng mộ, tán thưởng.

Chỉ cần tâm thế và tấm lòng như vậy thôi cũng đủ cảm nhận được niềm đam mê lớn lao mà ông dành cho câu đối cùng những nỗ lực, nghiêm cẩn của tác giả trong việc bảo tồn và phát huy giá trị của câu đối, lan tỏa nét đẹp, tình yêu câu đối đến đông đảo mọi người.

Hỏi ông Bài có buồn không khi ngày càng ít sân chơi, “đất diễn” cho người đam mê câu đối. Ông Bài cười, bảo: “Có sao đâu, mình cứ thỏa niềm đam mê theo cách riêng của mình...".

Hoàng Linh