Người trẻ viết tiếp những câu chuyện lịch sử (Bài 4): Người trẻ kể chuyện lịch sử bằng công nghệ

Trong kỷ nguyên số, khi tri thức rộng mở bằng một cú chạm tay, dòng chảy lịch sử Việt Nam đang tìm thấy những giao lộ mới đầy thú vị. Không còn bó hẹp trong những trang sách giáo khoa, quá khứ đang được thế hệ trẻ xứ Thanh hồi sinh sống động bằng tư duy hình ảnh sắc nét dựa trên công nghệ số hiện đại. Việc làm ý nghĩa ấy, vô tình đưa những người trẻ trở thành “đại sứ lịch sử”, truyền tải các giai đoạn lịch sử vàng son của dân tộc đến gần hơn với cộng đồng để giữ gìn ngọn lửa yêu nước.

Học sinh Trường THPT Chuyên Lam Sơn giao lưu với cựu chiến binh, lắng nghe ký ức chiến tranh từ nhân chứng.

Những ngày tháng Tư lịch sử, khi cái nắng đầu hè bắt đầu rạo rực trên những cung đường xứ Thanh, lòng người lại bồi hồi sống lại không khí của những năm tháng hào hùng “Tất cả cho tiền tuyến”, “Tất cả để chiến thắng”.

Trong sắc đỏ rực của hoa gạo bên bờ sông Mã, những câu chuyện về một thời lửa đạn, những thước phim đen trắng về nhịp cầu Hàm Rồng kiên cường bỗng trở nên sống động hơn bao giờ hết. Giữa dòng chảy cảm xúc ấy, tôi tình cờ chạm vào không gian khác của lịch sử. Nó không nằm trong những trang sách cũ bám bụi, mà hiện diện đầy sức sống ngay trên màn hình điện thoại, fanpage mang tên “Khúc khải hoàn”.

Sự tình cờ ấy dẫn lối tôi tìm đến những “đại sứ lịch sử - văn hóa” trẻ tuổi, nơi lịch sử không còn bị giới hạn trong bốn bức tường lớp học hay những giờ giảng lý thuyết khô khan. Qua lăng kính của những người trẻ, quá khứ đang được tái hiện bằng tư duy đặc trưng của thế hệ Gen Z, gọn gàng, sắc sảo và đầy sức gợi.

Trong một góc nhỏ yên tĩnh của thư viện, em Lê Gia Hân, lớp chuyên Sử, Trường THPT Chuyên Lam Sơn - thủ lĩnh nhóm “Khúc khải hoàn” cùng các thành viên đang tập trung vây quanh chiếc máy tính. Trên màn hình là bức ảnh đen trắng về cầu Hàm Rồng năm 1965, mờ nhòe dấu vết thời gian nhưng vẫn vẹn nguyên vẻ hiên ngang. Cuộc tranh luận nổ ra gay gắt về một danh từ riêng trong phần chú thích. “Dùng từ pháo đài hay tọa độ lửa. Từ nào lột tả được đúng tính chất của trận đánh trong các ngày 3, 4 tháng 4 năm ấy mà không làm mòn cảm xúc người đọc", em Lê Gia Hân đặt câu hỏi cho cả nhóm.

Nội dung lịch sử trên fanpage “Khúc khải hoàn”của nhóm học sinh chuyên Sử, Trường THPT Chuyên Lam Sơn.

Fanpage “Khúc khải hoàn” sinh ra không để trở thành một bản tóm lược những dòng lịch sử trong sách giáo khoa. Ngay từ những bước đi đầu tiên, nhóm đã định vị lối đi riêng là kiến tạo cảm xúc, lòng tự hào dân tộc trong lòng mỗi người trẻ. Các em hiểu rằng, trong thời đại bùng nổ thông tin, giới trẻ không thiếu kiến thức, họ thiếu sự kết nối cảm xúc với quá khứ. Vì vậy, nhóm bỏ cách kể dài, chỉ giữ một chi tiết và làm cho rõ. Thay vì kể toàn bộ cuộc kháng chiến chống Mỹ, nhòm chỉ chọn một khoảnh khắc, đó là tiếng gầm của động cơ máy bay Mỹ, là nhịp tim của những dân quân Nam Ngạn bên mâm pháo.

Mỗi bài đăng trên trang là kết quả của một quy trình nghiêm ngặt. Nguyễn Đức Việt, người phụ trách nội dung, chia sẻ về quy trình ba bước của nhóm: Tra cứu - Đối chiếu - Diễn giải. Đầu tiên, nhóm tìm kiếm tài liệu từ các nguồn chính thống như Bảo tàng Thanh Hóa, sách chuyên khảo. Sau đó, nhóm đối chiếu các mốc thời gian giữa các nguồn để đảm bảo tính xác thực tuyệt đối. Cuối cùng, công đoạn khó nhất là “dịch” những dữ liệu khô khan đó sang ngôn ngữ của Gen Z, gọn gàng, giàu hình ảnh và có nhịp điệu.

Học sinh Trường THPT Chuyên Lam Sơn tham gia hoạt động trải nghiệm, lan tỏa tình yêu lịch sử qua các dự án truyền thông.

Chuỗi chuyên mục “Dòng chảy lịch sử” hay “Di sản trong lòng phố” đã biến những danh thắng như Thành Nhà Hồ, Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh trở nên sống động. Thay vì mô tả kiến trúc một cách thuần túy, các em viết về những “ký ức của đá”, về những người thợ đá thế kỷ XIV đã đục đẽo nên kỳ tích bên sông Mã. Với cách tiếp cận đầy mới mẻ khiến lịch sử đã rũ bỏ lớp bụi mờ của quá khứ để trở thành một thực thể sống động và tự cất lên tiếng nói của riêng mình ngay giữa lòng phố thị hiện đại. Những trang sử không còn nằm yên trên giấy, mà đang hòa nhịp vào dòng chảy hối hả của cuộc sống hôm nay.

Tạm rời xa những dòng chữ trên không gian của Fanpage “Khúc khải hoàn”, tại giảng đường Trường Đại học Hồng Đức, ngọn lửa đam mê lịch sử lại được thắp lên bằng âm thanh và những khuôn hình đầy sống động. Ở đó, em Vũ Thị Ngọc Mai cùng những cộng sự trong Câu lạc bộ Truyền thông HDU Media đang dấn thân vào một hành trình đầy say mê mang tên “Săn tìm mảnh ghép ký ức” qua những thước phim tư liệu quý giá về một thời đã qua.

Những ngày nắng rạo rực tháng Tư không chỉ thúc giục người trẻ lên đường tìm kiếm những khung hình đẹp, mà còn dẫn lối các thành viên Câu lạc bộ Truyền thông HDU Media đến với một cuộc hội ngộ đặc biệt tại Bảo tàng Thanh Hóa. Đích đến của họ không phải là những hiện vật vô tri, mà là những nhân chứng sống của thời đại. Trong không gian tĩnh lặng của bảo tàng, nhóm đã có buổi trò chuyện cùng các cựu chiến binh Nguyễn Tiến Quynh - nguyên lính Sư đoàn 3 - Sư đoàn Sao Vàng, Quân khu 5 (nay là Sư đoàn 3 thuộc Quân khu 1); Nguyễn Đình Hòe, người lính đặc công Rừng Sác năm xưa. Mai chia sẻ: “Chúng em không mang theo kịch bản cứng nhắc, chúng em chỉ mang theo sự lắng nghe, ghi nhớ để chuyển thành những thước phim lịch sử giàu cảm xúc”.

Vũ Thị Ngọc Mai, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Truyền thông HDU Media, Trường Đại học Hồng Đức, ứng dụng công nghệ để xây dựng nội dung lịch sử phục vụ học tập và giảng dạy.

Khi kể chuyện, những người lính già không nhấn vào chiến tích. Họ nói về những gì đã trải qua, giản dị và chân thực. Có lúc, những ánh mắt mờ đục ấy sáng lên khi nhớ về thời trai trẻ, có lúc lại trùng xuống, nghẹn lại bởi vào ký ức về người đồng đội mãi mãi nằm lại nơi chiến trường. Có những chi tiết được họ nhắc lại nhiều lần, như muốn giữ cho rõ hơn trong ký ức. Với các thành viên trong Câu lạc bộ Truyền thông HDU Media, chính những khoảnh khắc ấy lại là tư liệu có giá trị. Đó là lúc các em cảm nhận rõ sức nặng của thời gian và sự khốc liệt của chiến tranh, theo cách trực tiếp nhất, điều mà sách vở hay bài giảng khó có thể truyền tải đầy đủ.

Sau những chuyến đi thực địa, công đoạn quan trọng nhất lại diễn ra thầm lặng trong căn phòng nhỏ - nơi làm việc của Câu lạc bộ Truyền thông HDU Media. Trên bàn dựng, Vũ Thị Ngọc Mai và cùng các cộng sự tỉ mẩn kéo từng khung hình, cân chỉnh từng nhịp âm thanh để biến những tư liệu thô thành câu chuyện lịch sử hoàn chỉnh. Video về Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Sơn – tác phẩm từng đạt giải Ba cuộc thi “Tinh hoa Việt Nam” là minh chứng rõ nét cho sự kỳ công ấy. Không còn là những thước phim rời rạc, nhóm đã sử dụng kỹ thuật chồng lớp hình ảnh kết hợp cùng các hiệu ứng chuyển cảnh mượt mà để tái hiện không gian xưa giữa lòng hiện tại. Những đoạn phỏng vấn đầy xúc động được lồng ghép khéo léo trên nền nhạc hào hùng, tạo nên một trải nghiệm đa giác quan, giúp người xem không chỉ thấy lịch sử, mà còn cảm được khí phách của cha ông.

Thành viên Câu lạc bộ Truyền thông HDU Media, Trường Đại học Hồng Đức, trong chuyến thực tế tại Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh.

Điều đáng nói, Vũ Thị Ngọc Mai thực hiện những sản phẩm lịch sử bằng công nghệ số trong tâm thế của cô giáo tương lai. Em tỉ mẩn lưu trữ thành một “kho tài nguyên số” để đưa vào các bài giảng cho học sinh tiểu học sau này.

Trẻ con bây giờ nhạy bén với hình ảnh hơn chữ viết. Thay vì chỉ nói cha ông ta đã chiến đấu anh dũng một cách trừu tượng, thì cho các em học sinh xem video về một người lính già đang run run chỉ tay vào vết sẹo chiến tranh, các em sẽ hiểu thế nào là hy sinh.

Vũ Thị Ngọc Mai, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Truyền thông HDU Media, Trường Đại học Hồng Đức

Chính tư duy lấy công nghệ làm cầu nối đã giúp những giá trị cũ tìm được đời sống mới trong tâm trí thế hệ kế cận. Tuy vậy, việc kể lại lịch sử trên nền tảng số vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Việc “giản lược hóa” để phù hợp với thói quen đọc nhanh của người trẻ có thể mang đến sự sai lệch bản chất của lịch sử. Cô Trịnh Thị Hường, giáo viên môn Lịch sử, Trường THPT Chuyên Lam Sơn, chia sẻ: “Tôi luôn nói với học sinh, sáng tạo là quyền của các em nhưng chính xác là trách nhiệm của người làm sử. Một video clip có thể có màu sắc hiện đại, âm nhạc hào hùng, hình ảnh lôi cuốn nhưng nếu sai năm sinh nhân vật, nhầm một mốc chiến dịch thì toàn bộ giá trị thẩm mỹ ấy chỉ là con số không tròn trĩnh”.

Lịch sử cần thời gian để kiểm chứng và nhìn lại. Khi đưa nó lên mạng xã hội, nơi ưu tiên tốc độ và không gian tiếp cận, giới trẻ Thanh Hóa đã phải học cách cân bằng. Nhóm học sinh Trường THPT Chuyên Lam Sơn thường xuyên phải “tự kiểm duyệt” lẫn nhau. Có những bài viết về trang phục cổ Việt Nam đã phải hủy bỏ sát giờ đăng chỉ vì phát hiện một chi tiết hoa văn không đúng thời kỳ. Đó là một sự dũng cảm cần thiết của người làm nghề.

Câu lạc bộ Truyền thông HDU Media đạt giải tại cuộc thi “Tinh hoa Việt Nam” năm 2023 với sản phẩm về Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh.

Cô Hường nhận định rằng, giá trị lớn nhất của xu hướng không nằm ở lượt “like” hay “share”, mà nằm ở quá trình thực hiện và nội dung hình ảnh được truyền tải cùng thông điệp cảm xúc. Để viết được 200 chữ về di sản Hàm Rồng, các em phải đọc hàng chục trang tài liệu. Để dựng được một video 3 phút, sinh viên phải mất hàng tuần trời đi thực địa. Quá trình đó buộc người trẻ phải tự vấn, tự đối chất với lịch sử, từ đó hình thành nên tư duy phản biện và lòng tự hào thực chất, chứ không phải sự tự hào theo phong trào.

Những bài viết về lịch sử của nhóm “Khúc khải hoàn” hay thước phim từ Câu lạc bộ Truyền thông HDU Media cho thấy một thế hệ không đứng ngoài quá khứ. Qua những chuyến thực địa, ký họa và dự án tự thân, các em đã đưa lịch sử vào đời sống thường ngày. Đó không còn là việc ghi nhớ máy móc, mà là sự thấu hiểu và trải nghiệm.

Hành trình của các bạn trẻ Thanh Hóa khác đang mở ra một cách tiếp cận mới về lịch sử. Bằng ngôn ngữ của thời đại mình, người trẻ đang nối lại mạch nguồn lịch sử một cách tự nhiên, giúp quá khứ tiếp tục hiện diện và sống động qua từng thế hệ.

Tăng Thúy