Nhà sàn – nơi lưu giữ “hồn” của núi rừng

Giữa miền sơn cước mờ sương, nơi tiếng suối róc rách hòa cùng nhịp khèn vang vọng triền núi, những nếp nhà sàn vẫn lặng lẽ hiện hữu như linh hồn của núi rừng. Được dựng nên từ gỗ, tre, lá cọ và bàn tay khéo léo của con người vùng cao, nhà sàn không chỉ là chốn cư ngụ, mà còn là biểu tượng của sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên, nơi lưu giữ ký ức và hơi thở văn hóa truyền thống qua bao thế hệ.

Nhà sàn truyền thống của người Thái tại bản Đôn, xã Pù Luông.

Tại các bản làng người Thái ven sông Mã như bản Cốc, bản Đôn, xã Pù Luông hay thung lũng Son - Bá - Mười, xã Cổ Lũng, hình ảnh những ngôi nhà sàn nép mình bên sườn núi đã trở thành nét đặc trưng của miền sơn cước. Từ xa nhìn lại, mái nhà sẫm màu như cánh chim dang rộng giữa nền trời xanh, hòa quyện cùng ruộng bậc thang, nương ngô, nương lúa tạo nên bức tranh làng bản yên bình, sinh động.

Nhà sàn của người Thái thường được dựng trên khu đất cao ráo, thoáng đãng, hướng về phía có dòng nước – nơi được coi là chốn tụ sinh khí của bản mường. Vật liệu làm nhà hoàn toàn lấy từ tự nhiên, cột bằng gỗ lim, táu, pơ mu; sàn và vách bằng tre, nứa vầu hoặc gỗ; mái lợp lá cọ hay tranh. Các bộ phận được liên kết bằng mộng gỗ, dây mây, không dùng đinh sắt, thể hiện trình độ kiến trúc và kinh nghiệm truyền đời trong việc xử lý vật liệu để ngôi nhà vừa bền chắc, vừa linh hoạt trước khí hậu khắc nghiệt của núi rừng.

Nhà sàn người Thái thiết kế theo xu hướng hiện đại nhưng vẫn giữ được nét truyền thống.

Ngôi nhà sàn truyền thống cao khoảng 2–3 mét, đủ để tránh ẩm thấp và thú dữ. Khoảng không gian dưới sàn được tận dụng làm nơi để nông cụ, chứa củi, góp phần giữ cho không gian sinh hoạt phía trên luôn sạch sẽ, thoáng mát. Cầu thang lên nhà thường làm bằng gỗ, có mười bậc tượng trưng cho mười ngón tay, hàm ý lao động và sự gắn bó. Nhiều gia đình làm hai cầu thang riêng biệt cho nam giới, người lớn tuổi và cho phụ nữ phục vụ sinh hoạt bếp núc, thể hiện nếp sống quy củ, tôn trọng vai trò giới trong văn hóa truyền thống.

Bên trong nhà sàn, không gian được bố trí chặt chẽ và giàu ý nghĩa. Gian giữa là nơi linh thiêng, đặt bàn thờ tổ tiên, tiếp khách quý và tổ chức các nghi lễ quan trọng. Phía trong là khu sinh hoạt của gia đình, nơi bếp lửa luôn đỏ than, sưởi ấm cho cả nhà. Các gian xung quanh được sử dụng làm phòng ngủ, kho thóc, chỗ nghỉ cho khách. Mọi sinh hoạt từ ăn uống, tiếp khách đến hội họp đều diễn ra trên mặt sàn – nơi gắn kết mọi niềm vui, nỗi buồn của đời sống cộng đồng.

Trong quan niệm của người Thái, mỗi chi tiết kiến trúc đều mang triết lý riêng: cột cái tượng trưng cho trụ trời, sàn nhà là mặt đất, mái nhà là bầu trời che chở. Ngôi nhà sàn vì thế được ví như một vũ trụ thu nhỏ, nơi con người sống hài hòa giữa âm và dương, giữa đất và trời.

Khi chiều buông trên bản, ánh nắng vàng rải trên mái cọ, khói bếp quẩn quanh đầu hồi, tiếng chày giã gạo vọng từ sàn này sang sàn khác, tạo nên khung cảnh yên bình, ấm áp như thể núi rừng đang thở cùng nhịp sống con người.

Với đồng bào Thái, dựng nhà sàn là việc hệ trọng của cả đời người. Từ khâu chọn đất, chọn hướng, chặt cây, đẽo cột đến lễ vào nhà mới đều có nghi thức riêng, thể hiện sự tôn kính với thần rừng, thần núi và tổ tiên, gửi gắm ước vọng về cuộc sống no đủ, bền lâu.

Bảo tồn nhà sàn góp phần phát triển du lịch ở bản Đôn, xã Pù Luông.

Nhà sàn không chỉ chứa đựng đời sống vật chất mà còn lưu giữ ký ức tinh thần, nuôi dưỡng tình cảm cộng đồng và ý thức gìn giữ bản sắc. Chia sẻ với chúng tôi, ông Lương Phúc Quân, thôn Cốc, xã Pù Luông, cho biết: “Nhà sàn của người Thái có từ xa xưa và được coi là báu vật của mỗi gia đình. Đây không chỉ là nơi sinh hoạt mà còn là nơi thờ cúng tổ tiên”.

Ngày nay, khi những ngôi nhà xây kiên cố xuất hiện ngày càng nhiều ở vùng cao, các nếp nhà sàn truyền thống vẫn lặng lẽ tỏa bóng bên triền núi, bên ruộng bậc thang xanh mướt. Sự phát triển kinh tế đặt ra không ít thách thức cho việc bảo tồn nhà sàn khi vật liệu truyền thống khan hiếm, chi phí xây dựng cao. Tuy nhiên, tại nhiều bản làng miền núi Thanh Hóa, không ít người trẻ sau thời gian đi làm ăn xa đã trở về dựng lại nhà sàn để “giữ hồn quê”. Cùng với đó, các địa phương đã gắn việc bảo tồn nhà sàn với phát triển du lịch cộng đồng. Những bản du lịch như Lặn Trong, Lặn Ngoài, Đôn, Cốc, xã Pù Luông hay Son - Bá - Mười, xã Cổ Lũng hiện vẫn lưu giữ hàng trăm ngôi nhà sàn cổ.

Giữa nhịp sống hiện đại, hình ảnh ngôi nhà sàn vẫn nhắc nhớ về cội nguồn – nơi khởi sinh nếp sống, nếp nghĩ và nếp người. Giữ lấy nhà sàn không chỉ là bảo tồn một loại hình kiến trúc, mà còn là gìn giữ “hồn” của núi rừng, của bản sắc văn hóa dân tộc trong dòng chảy không ngừng của thời gian.

Thao Dính