Quý hơn vàng

“Thanh xuân gửi lại” là triển lãm trưng bày tài liệu lưu trữ và kỷ vật của cán bộ đi B được tổ chức từ ngày 17/7 đến hết ngày 2/9/2026. Những tài liệu, hồ sơ và kỷ vật là những chứng tích lịch sử chân thực, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước và lan tỏa những giá trị nhân văn tới thế hệ trẻ hôm nay.

Minh hoạ: BH

Bên cạnh 2 phần trưng bày, Ký ức đi B và Kết quả bước đầu của Chiến dịch 500 ngày đêm, công chúng có thể trực tiếp tra cứu hồ sơ cán bộ đi B đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III thông qua hệ thống tra cứu điện tử. Trong đó có hơn 72.000 hồ sơ, kỷ vật của cán bộ đi B thuộc 89 tỉnh, thành phố (theo địa giới hành chính các thời kỳ giai đoạn 1945-1975). Không đơn thuần là tài liệu cá nhân, khối tài liệu này còn tái hiện một giai đoạn lịch sử đặc biệt khi hàng chục nghìn cán bộ từ miền Bắc chi viện cho chiến trường miền Nam, vì thế, có giá trị lịch sử, pháp lý rất cao trong nghiên cứu, xác minh thông tin và giải quyết các chế độ, chính sách.

Sau Hiệp định Geneva năm 1954, hàng nghìn cán bộ, chiến sĩ miền Nam tập kết ra Bắc. Sau đó, từ năm 1959-1975, trước yêu cầu cấp bách của cách mạng ở miền Nam, nhiều người trong số đó, cùng với các cán bộ người miền Bắc vượt dãy Trường Sơn trở lại chiến trường miền Nam để chi viện sức người cho cách mạng. Khác với lực lượng quân đội trực tiếp chiến đấu trên mặt trận, cán bộ đi B là lực lượng dân sự. Hàng vạn cán bộ, đảng viên cùng đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ, chuyên gia và công nhân kỹ thuật thuộc mọi lĩnh vực đang công tác tại các cơ quan ở miền Bắc đã bí mật lên đường. Đó là nhiệm vụ cách mạng bí mật, được gọi với mật mã “đi B”.

Lộ trình vào miền Nam luôn được giữ bí mật tuyệt đối. Người tình nguyện đi B lặng lẽ rời nơi công tác, tập kết tại những địa chỉ bí mật. Trước khi lên đường, tất cả tư trang, kỷ vật cá nhân từ nhẫn vàng, sổ tiết kiệm, nhật ký, thư từ đến lý lịch Đảng, huân huy chương đều được các đồng chí gửi lại miền Bắc.

Trong số hơn 72.000 hồ sơ và kỷ vật cán bộ đi B đang được quản lý, thật bất ngờ khi vẫn còn có những sổ tiết kiệm, vàng của cán bộ đi B gửi lại trước khi lên đường vào Nam hơn nửa thế kỷ vẫn chưa tìm thấy chủ nhân. Nguyên nhân chính là nhiều cán bộ đã hy sinh, thay đổi nơi ở, hoặc gia đình chưa nắm được thông tin để đến nhận lại các kỷ vật.

Một trong số ít những trường hợp may mắn đó là hồ sơ của ông Lê Đình Khương (1929-2011) sinh tại xã Quy Nhơn, tỉnh Bình Định cũ (nay thuộc tỉnh Gia Lai). Trước ngày vào chi viện chiến trường miền nam năm 1964, ông Lê Đình Khương gửi lại tất cả giấy tờ tùy thân, thẻ học sinh, y bạ, túi đồ nghề, và một chiếc nhẫn vàng.

Vào chiến trường, ông Khương công tác tại Ban Kinh tài tỉnh Kon Tum. Tháng 10/1969, do bị viêm phổi nặng, ông được đưa ra Bắc điều trị tại Bệnh viện E Trung ương, sau đó chuyển về Bệnh viện K75 (Bệnh viện Kiến An, Hải Phòng). Sinh thời, ông Khương nhiều lần nhắc về chiếc nhẫn vàng gửi lại trạm tuyển quân năm 1964 nhưng không nhớ rõ ở đâu. Năm 2011, ông qua đời khi mong mỏi đó vẫn chưa thành.

Năm 2022, Trung tâm Lưu trữ quốc gia III cử đoàn công tác về địa phương xác minh hồ sơ đi B. Hồ sơ của ông Khương khi trao lại cho vợ ông gồm đầy đủ giấy tờ, trong đó có chiếc nhẫn vàng vẫn sáng bóng sau gần 6 thập kỷ.

Từ câu chuyện “có hậu” của hồ sơ, kỷ vật cán bộ đi B kể trên, có thể thấy các cơ quan hữu trách lẫn địa phương những năm qua đã nỗ lực tìm kiếm cán bộ đi B nhưng quá nhiều khó khăn bởi những ngã rẽ bất ngờ của hàng vạn số phận cán bộ đi B, đặc biệt là cán bộ đi B là người tập kết ra Bắc rồi lại trở về Nam. Vì thế mà dù có hơn 55.700 hồ sơ đã xác định được quê quán hoặc thân nhân song hành trình tìm lại chủ nhân của những kỷ vật thời chiến vẫn đang được tiếp tục.

Trong hành trình ấy, là thanh xuân rực rỡ của những người lính, là công sức của các tập thể, cá nhân tri ân những người đã hiến dâng tuổi trẻ cho Tổ quốc, là sự chờ đợi khắc khoải của thân nhân người có công. Những trang hồ sơ, kỷ vật đã được gìn giữ qua năm tháng ấy, thật quý hơn vàng! Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng những trang sử vàng vẫn đang được viết tiếp, viết trọn vẹn với một thái độ tự hào và biết ơn.

CHI ANH