[Thanh Hóa xưa và nay] - Dấu ấn lịch sử qua những lần đổi tên vùng đất xứ Thanh

Trong chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc, vùng đất Thanh Hóa đã nhiều lần thay đổi tên gọi, gắn với những biến động lớn về địa giới hành chính, tổ chức bộ máy nhà nước cũng như từng giai đoạn phát triển của đất nước. Mỗi tên gọi không chỉ là dấu mốc về mặt hành chính, mà còn phản ánh chiều sâu lịch sử, văn hóa và vị thế của vùng đất địa linh nhân kiệt này.

Thành Thọ Hạc ở Thanh Hóa thời Pháp thuộc, thập niên 1920. Tòa thành này được xây dựng dưới thời vua Gia Long và Minh Mạng của nhà Nguyễn. Ảnh tư liệu

Trong tiến trình lịch sử Việt Nam, Thanh Hóa là một trong những vùng đất có bề dày truyền thống lâu đời, được ghi nhận từ rất sớm trong các thư tịch cổ. Dưới thời các Vua Hùng, khu vực này thuộc bộ Cửu Chân, một trong 15 bộ của nước Văn Lang – nhà nước đầu tiên trong lịch sử dân tộc. Đây cũng là tên gọi cổ xưa nhất của vùng đất xứ Thanh còn được lưu lại trong sử sách. Đến thời nhà Tần, địa bàn được gọi là Tượng quận; sang thời nhà Hán đổi thành quận Cửu Chân, tên gọi gắn liền với vùng đất này suốt nhiều thế kỷ đầu Công nguyên.

Bước sang thời kỳ Bắc thuộc, tên gọi Cửu Chân tiếp tục được sử dụng, nhưng với tư cách là một đơn vị hành chính cấp quận. Qua các giai đoạn lịch sử tiếp theo, cùng với sự thay đổi của các triều đại phong kiến, vùng đất này liên tục được điều chỉnh về tên gọi và địa giới.

Cầu Hàm Rồng bắc qua Sông Mã, một biểu tượng của xứ Thanh, thập niên 1920. Ảnh tư liệu

Đến thời nhà Lương, vùng đất Thanh Hóa ngày nay được đổi tên thành Ái Châu, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tiến trình hình thành đơn vị hành chính riêng biệt. Tên gọi Ái Châu tiếp tục được sử dụng qua các triều Đinh và Tiền Lê. Sang đầu thời Lý, địa phương mang tên trại Ái Châu, trước khi chính thức đổi thành phủ Thanh Hóa vào năm 1029, dưới triều vua Lý Thái Tông. Đây cũng là mốc được nhiều nhà nghiên cứu xác định là thời điểm danh xưng “Thanh Hóa” xuất hiện trong chính sử.

Trung tâm thị xã Thanh Hóa năm 1980. Ảnh tư liệu

Sang thời nhà Nguyễn, năm 1831, vua Minh Mạng thực hiện cải cách hành chính trên phạm vi cả nước, đổi các trấn thành tỉnh. Từ đây, tỉnh Thanh Hóa chính thức được xác lập với tư cách là một đơn vị hành chính cấp tỉnh và tên gọi này được duy trì cho đến nay. Đáng chú ý, chữ “Hóa” từng có lúc được viết thành “Hoa”, song đến năm 1841, vua Thiệu Trị đã cho giữ nguyên danh xưng Thanh Hóa, coi đây là tên gọi cổ cần được bảo tồn.

Chợ vườn hoa. Ảnh tư liệu

Nhìn lại hành trình lịch sử ấy, có thể thấy vùng đất xứ Thanh đã trải qua nhiều lần đổi tên, từ Cửu Chân, Ái Châu, phủ Thanh Hóa, lộ Thanh Hoa, trấn Thanh Đô, xứ Thanh Hoa đến tỉnh Thanh Hóa... mỗi tên gọi đều gắn với một giai đoạn lịch sử riêng, gắn với từng thời kỳ phát triển của quốc gia, đồng thời cho thấy vị trí đặc biệt của vùng đất “địa linh nhân kiệt” trong tiến trình phát triển của đất nước.

Ảnh nguồn Internet.

Hôm nay, Thanh Hóa đang chuyển mình mạnh mẽ trên con đường phát triển, trở thành một cực tăng trưởng mới ở khu vực Bắc Trung Bộ. Dẫu vậy, những tên gọi xưa vẫn như những lớp ký ức lắng sâu, góp phần bồi đắp bản sắc và niềm tự hào về một vùng đất “địa linh nhân kiệt”.

Ảnh Phạm Nam

Từ quá khứ đến hiện tại, hành trình đổi tên của Thanh Hóa không chỉ là câu chuyện của lịch sử hành chính, mà còn là biểu tượng cho sự vận động không ngừng của một vùng đất luôn giữ vị trí quan trọng trong dòng chảy phát triển của dân tộc.

NDS