[Thanh Hóa xưa và nay] Đền Đồng Cổ - Âm vang tiếng trống thiêng suốt ngàn năm lịch sử

Tồn tại suốt hơn 4.500 năm cùng dòng chảy lịch sử dân tộc, đền Đồng Cổ ở làng Đan Nê (xã Quý Lộc, tỉnh Thanh Hóa) không chỉ là một trong những ngôi đền cổ nhất Việt Nam mà còn là biểu tượng thiêng liêng của tinh thần trung nghĩa, ý chí chống ngoại xâm và cội nguồn văn hóa dân tộc.

Di tích Lịch sử - Văn hóa quốc gia đền Đồng Cổ

Theo truyền thuyết dân gian và thư tịch cổ như Đại Nam nhất thống chí, miếu Đồng Cổ ở vùng Khả Lao - Đan Nê được hình thành từ rất sớm, gắn với thời đại các Vua Hùng. Tương truyền, vua Hùng trong lần dẫn quân đi chinh phạt giặc Hồ Tôn đã dừng chân tại núi Khả Lao và được thần linh báo mộng dùng trống đồng, dùi đồng để tăng khí thế quân sĩ. Khi giao chiến diễn ra ác liệt, tiếng trống đồng vang vọng khiến quân giặc kinh hãi, tan tác tháo chạy. Sau chiến thắng, vua phong thần núi Khả Lao là “Đồng Cổ Đại Vương”, tức thần Trống Đồng, đồng thời lập đền thờ để tri ân công đức.

Trải qua nhiều lần phục dựng, tôn tạo, đền Đồng Cổ ngày nay mang diện mạo khang trang nhưng vẫn giữ được vẻ cổ kính vốn có.

Không chỉ gắn với truyền thuyết thời Hùng Vương, Đền Đồng Cổ còn xuất hiện trong nhiều sự kiện lịch sử quan trọng dưới triều Lý. Sách Việt Điện u linh chép rằng, năm 1020, Thái tử Lý Phật Mã được vua cha Lý Thái Tổ cử đi đánh Chiêm Thành. Khi đoàn quân dừng chân tại bến Trường Châu bên dòng sông Mã, Thái tử nằm mộng thấy thần Đồng Cổ xin theo giúp sức.

Sau khi chiến thắng trở về, Lý Phật Mã lập đàn tế tạ thần tại vùng đất Đan Nê. Không lâu sau, khi xảy ra biến loạn Tam vương sau khi vua Lý Thái Tổ qua đời, thần Đồng Cổ tiếp tục báo mộng giúp Lý Phật Mã biết trước âm mưu tạo phản để kịp thời dẹp loạn, lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Lý Thái Tông. Từ sự kiện này, thần Đồng Cổ được xem là biểu tượng của lòng trung quân ái quốc, của nghĩa vua tôi son sắt. Dưới triều Lý, lễ thề Đồng Cổ từng được tổ chức hằng năm tại kinh thành Thăng Long để răn dạy quan lại giữ lòng trung nghĩa với triều đình và đất nước.

Ngôi đền linh thiêng thờ thần Trống Đồng, mang đậm dấu ấn kiến trúc truyền thống và giá trị văn hóa lâu đời.

Thanh Hóa được xem là trung tâm của nền văn hóa Đông Sơn, vì vậy tín ngưỡng thờ thần Trống Đồng tại đền Đồng Cổ mang ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử văn hóa Việt Nam. Nhiều tư liệu cho rằng, Thần Đồng Cổ được thờ vọng tại một số ngôi đền lớn ở Hà Nội nhưng đền Đồng Cổ ở làng Đan Nê được xác định là nơi thờ chính.

Năm 2001, di tích núi và đền Đồng Cổ được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia, ghi nhận những giá trị đặc biệt về lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa của ngôi đền.

Đền Đồng Cổ nhìn từ trên cao, nằm yên bình dưới chân núi Tam Thai, giữa cảnh quan sơn thủy hữu tình.

Đền Đồng Cổ tọa lạc dưới chân núi Tam Thai với không gian yên tĩnh và linh thiêng. Đền có kiến trúc truyền thống với bố cục hài hòa gồm: nhà tiền đường kết cấu năm gian, kiến trúc hai tầng mái; trung đường rộng ba gian, có kết cấu giáp mái với tiền đường và sau cùng là hậu cung, lưng tựa núi.

Không gian thờ tự bên trong Đền Đồng Cổ với linh vật trống đồng đặt trang trọng, biểu tượng gắn với tín ngưỡng thờ thần Đồng Cổ và văn hóa Đông Sơn.

Điểm đặc biệt của ngôi đền là hình tượng trống đồng - linh vật biểu tượng của thần Đồng Cổ được đặt trang trọng tại tiền đường, trung đường và hậu cung. Đây vừa là biểu tượng tâm linh, vừa nhắc nhớ về nền văn minh Đông Sơn - cội nguồn văn hóa của cư dân Việt cổ.

Không chỉ có giá trị kiến trúc, đền còn lưu giữ hệ thống thần tích, sắc phong qua nhiều triều đại và những tri thức dân gian được cộng đồng địa phương trao truyền qua nhiều thế hệ.

Nghi thức rước kiệu thần Đồng Cổ

Hằng năm, lễ hội đền Đồng Cổ được tổ chức từ ngày 13 đến 15 tháng 3 âm lịch nhằm tưởng nhớ công lao của thần Đồng Cổ - vị thần được Nhân dân tin rằng đã giúp nhiều đời vua đánh thắng giặc ngoại xâm, trấn giữ bờ cõi và bảo vệ quốc thái dân an.

Cùng với giá trị lịch sử, đền Đồng Cổ còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa tâm linh nổi tiếng của người dân xứ Thanh.

Trong không khí linh thiêng của lễ hội, nhiều nghi thức truyền thống được tái hiện như lễ cáo yết, rước kiệu thần, tế lễ... Phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa dân gian đặc sắc như đánh trống hội, múa lân, kéo co, cờ người, đua thuyền trên hồ cùng các trò diễn cộng đồng, tạo nên không khí náo nhiệt, gắn kết cư dân địa phương. Lễ hội không chỉ mang ý nghĩa cầu mùa, cầu quốc thái dân an mà còn góp phần giáo dục truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, củng cố tinh thần đoàn kết cộng đồng và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.

Đua thuyền là hoạt động sôi nổi trong phần hội Đền Đồng Cổ, góp phần tạo nên không khí lễ hội đặc sắc và gắn kết cộng đồng địa phương.

Năm 2024, lễ hội truyền thống đền Đồng Cổ được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ghi nhận giá trị lịch sử, văn hóa, sức sống cộng đồng và vai trò trao truyền tri thức dân gian của người dân Đan Nê.

Tồn tại suốt hơn 4.500 năm cùng dòng chảy lịch sử dân tộc, Đền Đồng Cổ là nơi lưu giữ dấu ấn lịch sử, tín ngưỡng và tinh thần đoàn kết cộng đồng qua nhiều thế hệ

Trải qua hàng nghìn năm, Đền Đồng Cổ vẫn bền bỉ hiện diện như một biểu tượng thiêng liêng của tinh thần yêu nước, lòng trung hiếu và sức mạnh đoàn kết cộng đồng. Tiếng trống Đồng Cổ vang vọng qua nhiều thế kỷ hôm nay như lời nhắc nhớ thế hệ sau về cội nguồn dân tộc, hun đúc niềm tự hào và ý thức gìn giữ những giá trị văn hóa Việt Nam.

*Nguồn ảnh tư liệu và Internet

Việt Hòa