[Thanh Hóa xưa và nay] - Ngũ trò Viên Khê: Hồn cốt văn hóa nông nghiệp

Giữa dòng chảy hối hả của nhịp sống hiện đại, tại làng cổ Viên Khê (phường Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa), những âm hưởng trầm bổng của dân ca, dân vũ Đông Anh vẫn vang vọng như một sợi dây kết nối quá khứ và hiện tại. Được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2017, “Ngũ trò Viên Khê” không chỉ là niềm tự hào của người dân làng Viên Khê mà còn là tài sản quý báu trong kho tàng văn hóa xứ Thanh.

12 trò diễn – Bức tranh sinh động về đời sống nông nghiệp

Ngũ trò Viên Khê hay còn gọi là dân ca, dân vũ Đông Anh là hệ thống các trò diễn xướng đi kèm các bài dân ca, lưu hành chủ yếu ở thôn Viên Khê, phường Hạc Thành, tỉnh Thanh Hóa phản ánh đời sống sinh hoạt và tâm tư, tình cảm của người nông dân xưa.

Các trò diễn ngũ trò Viên Khê ban đầu có 5 trò nhưng về sau do tiếp biến văn hóa nên trò diễn dân ca, dân vũ Đông Anh có đến 12 trò như: Múa đèn, Tiên Cuội (hay Tiên phường), Tô Vũ, Trống Mõ, Thiếp, Vằn vương (hay trò Hùm), Thủy (hay Thủy phường), Leo dây, Xiêm Thành (hay Chiêm Thành/Sim Thành), Hà Lan (hay Hoa Lang), Tú Huần (hay Lục Hồn Nhung), Ngô quốc. Ngoài ra ở Đông Anh còn có một số trò nữa như trò Đại Thánh, trò Nữ quan...

Trò Tiên Cuội, 1 trong 12 trò diễn ở làng Viên Khê.

Theo các cụ cao niên nơi đây kể lại rằng, những điệu múa, điệu hát được lưu truyền đến ngày nay có từ thế kỷ XI từ thời triều Lý, nhưng chưa được dàn dựng thành màn trình diễn mà người dân chỉ hát vào những lúc lao động mệt nhọc trên đồng hay những ngày mùa xuân đi trẩy hội. Cuối thế kỷ XIV đầu XV, ở tổng Thạch Khê có ông Nguyễn Mộng Tuân đỗ Tiến sĩ vào cuối triều Trần. Trong một lần về thăm quê, ông đã thấy có những điệu múa hát rất hay nhân đó đã cùng bà con sáng tác ra 12 trò múa hát.

Nội dung của các trò diễn là lời hát đi cùng vũ điệu để hình thành một làn điệu dân ca riêng và hết sức đặc sắc của cư dân vùng châu thổ sông Mã. Đặc biệt hơn, so với các hình thức diễn xướng dân gian khác thì dân ca, dân vũ Đông Anh đã có kịch bản và tích truyện khá phong phú về nội dung.

Trò Múa Đèn được coi là tinh túy nhất của hệ thống trò diễn.

Trò Múa Đèn được coi là tinh túy nhất của hệ thống trò diễn. Những thiếu nữ đội đèn trên đầu, múa hát uyển chuyển mô phỏng các công đoạn sản xuất từ gieo mạ đến gặt hái, thể hiện sự xoay vần của thời gian và khát vọng về ánh sáng, sự sinh sôi. Các trò diễn khác như: Tiên Cuội, Vằn Vương, Trống Mõ... lại mang những ước nguyện và khao khát của người dân như, cầu mưa, cầu nắng, chống chọi với thiên nhiên, thiên tai, dịch bệnh, thú dữ nhằm bảo vệ sản xuất nông nghiệp và duy trì sự sinh sôi, nảy nở của vạn vật.

Sức sống bền bỉ trong đời sống đương đại

Dù từng có giai đoạn bị mai một do chiến tranh và khó khăn kinh tế, nhưng từ năm 1975, đặc biệt là sau công trình sưu tầm năm 2000 của Viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam và ngành Văn hóa thể thao và Du lịch tỉnh Thanh Hóa, Ngũ trò Viên Khê đã hồi sinh mạnh mẽ.

Ra đời từ nhu cầu tự thân của cộng đồng trong việc giữ gìn những giá trị văn hóa truyền thống, CLB Ngũ trò Viên Khê hiện quy tụ hơn 100 thành viên ở nhiều độ tuổi khác nhau. Điều đáng quý là trong số đó có những cụ cao niên vẫn tâm huyết với việc truyền dạy từng làn điệu dân ca, dân vũ cho lớp trẻ. Sự hiện diện của nhiều thế hệ trong cùng một không gian sinh hoạt không chỉ tạo nên sức sống bền bỉ cho CLB, mà còn là minh chứng sinh động cho sự tiếp nối văn hóa qua thời gian.

Câu lạc bộ Ngũ trò Viên Khê tham gia biểu diễn tại sự kiện “Sắc xuân trên mọi miền Tổ quốc”.

Không dừng lại ở phạm vi tổ cộng đồng, CLB Ngũ trò Viên Khê còn tích cực tham gia các hoạt động giao lưu, biểu diễn trong và ngoài tỉnh. Tháng 2/2026, 40 thành viên của CLB đã đại diện địa phương tham gia chương trình “Sắc xuân trên mọi miền Tổ quốc” do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức tại Hà Nội. Màn trình diễn Ngũ trò Viên Khê đã để lại ấn tượng sâu sắc với bạn bè trong nước và du khách bởi nét độc đáo, giàu bản sắc của loại hình nghệ thuật này. Sự kiện không chỉ là dịp để quảng bá di sản, mà còn khẳng định vị thế, sức sống của Ngũ trò Viên Khê trong đời sống văn hóa đương đại.

Việc gìn giữ Ngũ trò Viên Khê không chỉ là bảo tồn một loại hình nghệ thuật, mà chính là bảo tồn “linh hồn” của làng cổ, để những giá trị văn hóa mãi mãi là điểm tựa tinh thần cho con cháu hôm nay và mai sau.

Dương Ngân