Tín ngưỡng thờ Mẫu xứ Thanh (Kỳ 2): Hầu đồng – Di sản trong đời sống hôm nay

Nếu những đền phủ là nơi neo giữ niềm tin, thì hầu đồng chính là sự biểu hiện sống động nhất của tín ngưỡng thờ Mẫu trên đất Thanh hôm nay. Ở đó, di sản không chỉ hiện diện trong lớp kiến trúc cổ kính hay những huyền tích truyền đời, mà còn đang thở bằng âm thanh, sắc màu và cảm xúc của con người đương đại.

Hầu đồng là một hình thức diễn xướng dân gian dựa trên việc kết hợp hát chầu văn, một loại hình âm nhạc mang tính tâm linh với lời ca trau chuốt , giai điệu dặt dìu cuốn hút cùng với những điệu múa uyển chuyển và các nghi lễ trang nghiêm... từ đó đưa thanh đồng vào trạng thái thăng hoa.

Trong không gian điện thờ trang nghiêm, khi tiếng trống, tiếng phách nổi lên, những làn điệu chầu văn ngân dài như mở ra một tầng không gian thiêng. Thanh đồng lần lượt hóa thân qua từng giá hầu: khi uy nghi trong sắc đỏ của Mẫu Thượng Thiên, khi khoáng đạt trong sắc xanh của Mẫu Thượng Ngàn, khi mềm mại trong sắc trắng của Mẫu Thoải.

Thanh đồng – nhân vật trung tâm trong mỗi giá hầu xuất hiện với trang phục, hóa trang và thần thái chuẩn mực theo từng vị quan thánh được thỉnh giáng.

Mỗi giá đồng không chỉ tái hiện thần tích, mà còn chuyển tải những thông điệp về lòng nhân ái, sự che chở và khát vọng an lành trong đời sống trần thế.

Hầu đồng vì thế không đơn thuần là một nghi lễ tâm linh. Đó là loại hình nghệ thuật tổng hợp, nơi âm nhạc, trang phục, vũ đạo và mỹ thuật dân gian hòa quyện. Lời hát chầu văn có khi trang trọng, mang âm hưởng bác học; có khi mộc mạc, gần gũi như nhịp lao động thường ngày. Những động tác múa trong giá Sơn Trang gợi hình ảnh người miền núi lên nương, hái lộc rừng; nghi thức phát lộc mang ý nghĩa sẻ chia và bình đẳng.

Chính sự hòa quyện ấy tạo nên sức hút riêng biệt của hầu đồng – một không gian cộng cảm, nơi người dự lễ có thể tìm thấy sự thanh thản giữa những bộn bề.

Di sản được gìn giữ bằng ý thức cộng đồng

Năm 2016, “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Gần một thập kỷ qua, việc ghi danh không chỉ là niềm tự hào, mà còn đặt ra trách nhiệm bảo tồn một cách chuẩn mực và bền vững.

Thanh Hóa là một trong những không gian thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu có sức ảnh hưởng lớn, với nhiều câu lạc bộ hát văn, chầu văn và thực hành nghi lễ đã được thành lập và duy trì sinh hoạt nền nếp. Các buổi sinh hoạt định kỳ không chỉ để giao lưu, mà còn nhằm trao đổi kinh nghiệm, truyền dạy làn điệu cổ và thống nhất cách thức hành lễ đúng chuẩn mực truyền thống.

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Văn Thuận – Chủ tịch Câu lạc bộ hát chầu văn tỉnh Thanh Hóa chia sẻ: “Giữ được hồn cốt của hầu đồng trước hết là giữ được chữ Tâm. Người thực hành phải hiểu rõ giá trị văn hóa của nghi lễ, tôn trọng sự trang nghiêm, không chạy theo hình thức. Chúng tôi thường xuyên tổ chức sinh hoạt để lớp trẻ hiểu rằng đây là di sản cần được gìn giữ, chứ không phải nơi phô diễn”.

Theo ông, chính sự chủ động của cộng đồng thực hành là yếu tố quan trọng để nghi lễ được giữ đúng giá trị. Việc chỉnh sửa những sai lệch trong cách hành lễ, bảo tồn các làn điệu chầu văn cổ và hướng dẫn thực hành văn minh đang góp phần giúp di sản phát triển lành mạnh.

Bên cạnh đó, công tác quản lý của ngành văn hóa địa phương cũng được chú trọng, nhằm ngăn ngừa những biểu hiện thương mại hóa hay lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi. Bảo tồn vì thế không chỉ nằm ở khẩu hiệu, mà phải thể hiện bằng những hành động cụ thể trong đời sống cộng đồng.

Giữ “chữ Tâm” giữa nhịp sống mới

Giữa nhịp sống hiện đại nhiều áp lực, hầu đồng vẫn là không gian để con người tìm lại sự cân bằng. Người dự lễ không chỉ cầu tài lộc hay may mắn, mà còn tìm kiếm niềm tin và sự nâng đỡ tinh thần.

Người dân thành kính tham dự giá hầu, dâng lễ và gửi gắm những ước nguyện về sức khỏe, bình an và may mắn trong năm mới.

Giá trị sâu xa của nghi lễ này nằm ở chữ “Tâm”. Khi được thực hành đúng mực, hầu đồng góp phần gìn giữ đạo lý tri ân, tinh thần hướng thiện và sự hòa hợp giữa con người với tự nhiên.

Trên mảnh đất xứ Thanh – nơi đền phủ trải dài từ miền núi đến miền biển – hầu đồng vẫn đang được thực hành trong sự kết nối giữa truyền thống và hiện đại. Di sản ấy không nằm yên mà đang sống trong tiếng hát chầu văn của nghệ nhân, trong những buổi sinh hoạt của câu lạc bộ và trong niềm tin lặng lẽ của người dân mỗi mùa lễ hội.

Hầu đồng vì thế không chỉ là một nghi lễ. Đó còn là nhịp chuyển động của một mạch nguồn văn hóa bền bỉ – nơi cái thiêng, cái đẹp và giá trị nhân văn tiếp tục hòa vào đời sống hôm nay, góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa xứ Thanh.

Phương Anh