Vị tướng giữ “phên dậu” phía Tây Xứ Thanh qua hai triều vua Nguyễn

Về vùng đất Mường Khô trong những ngày đầu xuân Bính Ngọ, khắp các bản làng ngập tràn bầu không khí tươi vui, phấn khởi. Đồng bào các dân tộc nơi đây đang náo nức hòa mình vào các tiết mục văn nghệ, tạo nên thanh âm rộn rã của Lễ hội Mường Khô (xã Điền Lư), sự kiện văn hóa tâm linh lớn nhất vùng, diễn ra vào mùng 10 tháng Giêng âm lịch hằng năm.

Hòa tấu cồng chiêng tại Lễ hội Mường Khô năm 2026

Lễ hội Mường Khô là dịp trọng đại để Nhân dân tri ân công lao của Quận công Hà Công Thái cùng các vị tướng dòng họ Hà đã có công dẹp loạn, bảo vệ vững chắc vùng biên viễn miền Tây Thanh Hóa. Bên cạnh phần lễ trang nghiêm, phần hội luôn bừng bừng sức sống và thu hút đông đảo du khách thập phương nhờ không gian văn hóa đậm đà bản sắc. Tháng 11/2023, Lễ hội Mường Khô đã vinh dự được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự kiện này không chỉ khẳng định giá trị lịch sử, khoa học và nhân văn sâu sắc của lễ hội mà còn là minh chứng cho nỗ lực không ngừng của chính quyền và Nhân dân địa phương trong việc gìn giữ cội nguồn.

Nghi lễ rước kiệu từ đền thờ Quận công Hà Công Thái ra nơi tổ chức lễ hội.

Trung tâm của lễ hội và cũng là điểm tựa tâm linh của người dân bản địa chính là đền thờ Quận công Hà Công Thái. Năm 1822, Quận công Hà Công Thái đột ngột bị sát hại, để lại niềm tiếc thương vô hạn cho gia tộc họ Hà và Nhân dân các xứ Mường. Để ghi nhớ công ơn, người dân đã lập đền thờ ông tại khu đất Gò Mèo (nay thuộc thôn Muỗng Do, xã Điền Lư). Trải qua những biến thiên và sự tàn phá của chiến tranh, ngôi đền từng chịu nhiều hư hại. Đến năm 2009, nhờ sự quan tâm của Nhà nước, đền thờ đã được tu bổ, tôn tạo khang trang, đáp ứng vẹn tròn niềm mong mỏi của Nhân dân. Năm 2011, di tích này chính thức được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa và danh lam thắng cảnh cấp tỉnh.

Đền thờ Quận công Hà Công Thái.

Thắp nén tâm hương lên ban thờ tiền nhân trong những ngày đầu xuân, bà Hà Thị Bằng, con cháu dòng họ Hà, đồng thời là thủ từ trực tiếp trông coi Di tích đền thờ Quận công Hà Công Thái rưng rưng niềm tự hào khi nhắc về bề dày truyền thống của gia tộc. Trò chuyện với chúng tôi, bà Bằng bày tỏ: "Các vị tiền nhân như Hà Công Thái, Hà Văn Mao, Hà Triều Nguyệt đã có nhiều công trạng lớn lao với dân tộc nói chung, bảo vệ sự bình yên cho đất Mường Khô nói riêng. Là hậu thế, con cháu vô cùng tự hào khi nhắc đến tài đức, công lao của cha ông. Việc gìn giữ khói hương tại ngôi đền không chỉ là đạo lý uống nước nhớ nguồn, mà còn để nhắc nhở con cháu muôn đời sau phải biết sống sao cho xứng đáng với truyền thống dũng cảm, trung kiên của dòng họ".

Bà Hà Thị Bằng (áo xanh) - thủ từ đền thờ Quận công Hà Công Thái cùng người dân thành kính dâng hương tưởng nhớ tiền nhân trong dịp đầu xuân.

Uy danh của vị công thần được thờ phụng tại Gò Mèo mà bà Bằng vừa nhắc tới xuất phát từ những dấu ấn lịch sử chói lọi cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX. Bấy giờ, Hà Công Thái vốn là Thổ ty cai quản vùng Mường Khô. Vốn bản tính thông minh và tấm lòng hào hiệp, ông đã che chở dân nghèo, giúp bản mường nhanh chóng trở nên trù phú, thế lực dòng họ Hà ngày càng vững mạnh.

Giữa lúc nhà Tây Sơn bước vào giai đoạn suy yếu sau khi vua Quang Trung qua đời, tình hình đất nước có nhiều biến động, vị Thổ ty miền núi đã thể hiện một nhãn quan chính trị sắc bén. Ông chủ động sai người tâm phúc lặn lội vào tận Trấn Biên (phương Nam) tìm gặp Nguyễn Ánh để bày tỏ tâm ý sẵn sàng chuẩn bị binh lực hưởng ứng. Sự kiện bước ngoặt đưa Hà Công Thái bước lên vũ đài chính trị được Quốc sử quán triều Nguyễn ghi chép trang trọng trong sách Đại Nam thực lục: “Năm Giáp Dần tháng 2 (1794), Thống lĩnh thượng đạo Thanh Hóa là Hà Công Thái sai người dâng biểu xin theo. Vua ban tứhậu rồi bảo về, khiến chiêu tập quân nghĩa để hưởng ứng quân vua”.

Nhận mật dụ, Hà Công Thái lập tức chiêu mộ nghĩa dũng, rèn đúc vũ khí, xây dựng một đạo quân thiện chiến sẵn sàng chờ lệnh. Đến tháng 5 năm Tân Dậu (1801), nhận thấy thời cơ đã chín muồi, chúa Nguyễn gửi dụ chỉ đạo: “Ta nay đã thu phục Kinh đô cũ... Ngươi nên đem quân bản bộ đánh Thanh Hóa, đợi ta sắp đặt tạm xong sẽ tiến đánh Bắc Hà để thống nhất đất nước... ”. Đáp lời chủ tướng, đạo quân của Hà Công Thái lập tức từ miền Tây xứ Thanh dũng mãnh tràn xuống, nhanh chóng kiểm soát hàng loạt huyện đồng bằng như Lôi Dương, Thụy Nguyên, Vĩnh Lộc, Yên Định..., dọn đường vinh quang cho quân Nguyễn tiến ra Bắc.

Ghi nhận công lao to lớn và mang tính quyết định đó, vua Gia Long sau khi lên ngôi đã lập tức phong cho ông tước Quận công, vinh hàm cao nhất thời bấy giờ, đi cùng chức Khâm sai Chánh thống lãnh Thượng đạo trấn Thanh Hóa. Năm 1803, vua còn tin tưởng giao cho ông kiêm chức coi giữ quế bộ để khai thác quế ngon tiến cung. Dưới trướng Quận công bấy giờ là lực lượng quân sự hùng hậu hàng ngàn người, vươn vòi rễ quản lý đến tận các sách, động xa xôi, kiểm soát vững chắc cả một vùng phên dậu biên viễn rộng lớn.

Đến đời vua Minh Mạng, sự ân sủng và nể trọng của triều đình dành cho vị lão thần vẫn không hề suy giảm. Trong dịp yết kiến vị vua mới, Quận công Hà Công Thái được đích thân nhà vua ban tặng gươm quý và súng tay. Đặc biệt, trước khi ông rời kinh đô Huế trở lại xứ Thanh, vua Minh Mạng đã gọi bệ kiến riêng và ân cần dặn dò những lời tâm phúc được chính sử lưu truyền: “ Ngươi ở đạo, phàm mọi việc nên cùng với đốctrấn bàn bạc xét kỹ cơ nghi sao cho giặc cướp lặng yên, trấnđạo thanh tĩnh để đền đáp ơn hậu đãicủa triều đình, phải cố gắng đấy”.

Toàn cảnh Di tích đền thờ Quận công Hà Công Thái tọa lạc tại khu đất Gò Mèo, thôn Muỗng Do, xã Điền Lư.

Hôm nay, nhịp chiêng Mường Khô vang lên giữa mùa xuân mới không chỉ gọi mời du khách, mà còn là khúc tráng ca vọng về từ lịch sử, khẳng định sức sống trường tồn của một vùng đất anh hùng.

(Bài viết có tham khảo tư liệu từ các sách: Đại Nam thực lục, Đại Nam hội điển toát yếu và tài liệu của dòng họ Hà lưu giữ tại địa phương).

Minh Quyên