Bước tiến trong canh tác lúa bền vững

“Tưới ngập khô xen kẽ trong canh tác lúa thích ứng với biến đổi khí hậu” là chương trình chiến lược kéo dài 10 năm (2024 - 2034) nhằm áp dụng kỹ thuật tưới tiêu thông minh (AWD - Alternate Wetting and Drying). Tại Thanh Hóa, Sở Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Viện Khoa học kỹ thuật Nông nghiệp Bắc Trung Bộ, Công ty Green Carbon Inc Nhật Bản và 16 vùng sản xuất lúa trọng điểm của tỉnh đã triển khai thực hiện mô hình.

Gia đình bà Dương Thị Vân ở xã Hà Long canh tác lúa áp dụng tưới ngập khô xen kẽ.

Nhận thấy tầm quan trọng của việc áp dụng tưới ngập khô xen kẽ trong canh tác lúa, từ vụ xuân 2024, xã Hà Long, tỉnh Thanh Hóa đã phối hợp với Trường Đại học Bách khoa Hà Nội thí điểm mô hình “Ứng dụng phương pháp tưới ngập khô xen kẽ" trong sản xuất nông nghiệp bền vững, với quy mô 1,07ha. Mô hình sử dụng các cảm biến và hình ảnh viễn thám để giám sát tỉ mỉ sự sinh trưởng, phát triển của cây lúa cũng như chất lượng đất và quá trình hấp thụ carbon. Các cảm biến này sẽ đo các chỉ số dinh dưỡng (N,P,K) trong đất, độ PH đất, mực nước trên đồng ruộng...

Là một trong những nông dân tham gia áp dụng phương pháp tưới ngập khô xen kẽ trong canh tác lúa, bà Dương Thị Vân ở xã Hà Long, tỉnh Thanh Hóa cho biết: Khi tham gia mô hình, tôi được tập huấn các kỹ thuật canh tác lúa hiện đại như quản lý nước tưới theo phương pháp tưới ngập khô xen kẽ, sử dụng giống lúa phù hợp, bón phân cân đối, hạn chế sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và xử lý phụ phẩm nông nghiệp sau thu hoạch.

Qua các vụ sản xuất, các hộ dân tham gia mô hình sản xuất lúa áp dụng phương pháp tưới ngập khô xen kẽ đã đem lại hiệu quả kinh tế như: chi phí sản xuất giảm từ 5 - 10%, lượng nước sử dụng giảm 10%, năng suất lúa cao hơn 10% so với sản xuất đại trà; cây lúa sinh trưởng tốt, đẻ nhánh khỏe, cứng cây, ít sâu bệnh, chống đổ tốt hơn so với canh tác truyền thống. Năng suất đạt 60 - 70 tạ/ha ở vụ xuân và 50 - 55 tạ/ha vụ hè thu.

Đáng chú ý, phương pháp tưới ngập khô xen kẽ giúp giảm trên 40 - 50% phát thải khí mê-tan so với canh tác ngập nước liên tục. Mô hình không chỉ góp phần giảm phát thải khí nhà kính mà còn tiết kiệm tài nguyên nước, giảm chi phí sản xuất, hướng tới xây dựng thương hiệu lúa gạo phát thải thấp, phù hợp định hướng nông nghiệp xanh, bền vững.

Thanh Hóa có diện tích canh tác lúa lớn trên địa bàn cả nước, với diện tích gieo trồng 2 vụ/năm đạt khoảng 230.000 ha. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng phức tạp, khó lường, ngành nông nghiệp xác định, vừa phải đảm bảo an ninh lương thực, vừa phải đổi mới phương thức sản xuất để thích ứng với biến đổi khí hậu. Trong đó, lúa là cây trồng quan trọng nhưng cũng là nguồn phát thải khí nhà kính đáng kể, chủ yếu do khí mê-tan từ ruộng ngập nước. Chính vì vậy, việc lựa chọn phương pháp tưới ngập khô xen kẽ trong canh tác lúa đang được các địa phương từng bước áp dụng, không chỉ mang lại lợi ích kinh tế cho nông dân mà còn góp phần bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu.

Hiện nay, diện tích sản xuất lúa áp dụng công nghệ tưới khô ướt xen kẽ trên địa bàn toàn tỉnh đang được thực hiện ở 16 vùng sản xuất lúa trọng điểm của tỉnh, tổng diện tích trên 11 nghìn ha, với 50.829 hộ dân tham gia.

Theo dõi, giám sát mực nước trên đồng ruộng

Tuy nhiên, để áp dụng công nghệ tưới ngập khô xen kẽ trong canh tác lúa, các vùng canh tác phải có diện tích tập trung, thuận lợi cho việc tổ chức điều tiết nước theo từng cánh đồng hoặc khu tưới; không áp dụng đối với các chân ruộng thường xuyên bị ngập úng kéo dài, nhiễm mặn nghiêm trọng hoặc không chủ động được nguồn nước tưới và tiêu; hệ thống kênh mương, cống điều tiết, trạm bơm và công trình thủy lợi nội đồng hoạt động ổn định, cho phép điều chỉnh mực nước theo kế hoạch tưới; có sự phối hợp chặt chẽ giữa đơn vị quản lý thủy lợi, hợp tác xã nông nghiệp và người dân trong việc xây dựng lịch cấp nước và điều tiết nước; thực hiện đồng bộ các biện pháp canh tác tiên tiến như gieo cấy đúng thời vụ, bón phân cân đối, quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), sử dụng giống xác nhận và thu hoạch đúng thời điểm.

Trong giai đoạn tiếp theo, dự án áp dụng tưới ngập khô xen kẽ sẽ tiếp tục hoàn thiện hệ thống giám sát, báo cáo và kiểm chứng. Trong đó chú trọng lồng ghép phương pháp tưới ngập khô xen kẽ trong canh tác lúa thích ứng với biến đổi khí hậu với các giải pháp canh tác bền vững khác như: sử dụng giống lúa chất lượng cao, quản lý dinh dưỡng cân đối, quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), xử lý phụ phẩm nông nghiệp theo hướng tuần hoàn và cơ giới hóa các khâu sản xuất.

Kết quả của dự án sẽ là cơ sở thực tiễn phục vụ xây dựng chính sách, hoàn thiện các quy trình kỹ thuật và tích hợp phương pháp tưới ngập khô xen kẽ trong canh tác lúa thích ứng với biến đổi khí hậu vào các chương trình phát triển ngành lúa gạo, từng bước thực hiện các mục tiêu quốc gia về giảm phát thải khí nhà kính, sử dụng hiệu quả tài nguyên nước, đảm bảo an ninh lương thực và phát triển nông nghiệp xanh, bền vững.

Trần Hà