Đắm say làn điệu dân ca đất Châu Ngọc

Khơi nguồn từ vùng đất Châu Ngọc xưa (thuộc các xã Ngọc Lặc, Thạch Lập, Nguyệt Ấn, Minh Sơn ngày nay), những làn điệu dân ca Mường không chỉ là lời ca tiếng hát mà còn là "nhật ký tâm hồn" của người dân nơi đây. Qua những giai điệu mượt mà, người Mường đã khéo léo gói trọn cả phong tục tập quán, thế giới quan và những cung bậc cảm xúc tinh tế, biến âm nhạc thành sợi dây kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa con người và đất trời.

Một buổi sinh hoạt của Câu lạc bộ Văn hóa dân gian dân tộc Mường.

Là người con của đất Mường Minh Sơn nên việc tiếp nhận văn hóa truyền thống của cha ông với chị Lê Thị Hương như một lẽ tự nhiên. Chị kể về những ngày tuổi thơ tới trường, được đọc những trang sách, nghe những bài giảng của thầy cô về sự cần thiết phải giữ gìn bản sắc dân tộc. Rồi được tham gia những đêm diễn văn nghệ của thôn, nghe những chia sẻ đầy trăn trở của các bậc cao niên trong việc làm thế nào để gìn giữ văn hóa truyền thống của dân tộc Mường...

Những khúc hát dân ca của dân tộc Mường góp phần nuôi dưỡng tâm hồn mỗi người.

Mưa dầm thấm lâu, chị đi cùng các mẹ, các bà đến từng buổi tập, từng đêm diễn, nhiều thành quen, rồi yêu những làn điệu dân ca, dân vũ của quê mình lúc nào không biết. Chị luôn tự hào vì trong gia đình có cha, mẹ, ông bà đều là những người hát xường, đang có tiếng trong vùng. Bên bếp lửa nhà sàn, những lời hát xường ngọt ngào sâu lắng đã thắp lên trong chị tình yêu với văn hóa truyền thống.

Ông Bùi Hồng Nhi, hội viên Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc Việt Nam tỉnh Thanh Hóa trao đổi về giá trị cốt lõi của dân ca Mường.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, trong hệ thống dân ca của người Mường, xường giao duyên là những áng thơ tiêu biểu chứa đựng tâm tư, tình cảm, tâm hồn, trí tuệ, tập quán sinh hoạt và nghệ thuật giao tiếp. Vì vậy, người Mường Thanh Hóa nói chung, người Mường tại các xã Ngọc Lặc, Thạch Lập, Nguyệt Ấn, Minh Sơn nói riêng, từ bao đời nay đã gìn giữ những câu xường như “báu vật” để giao tiếp, ứng xử, là “bùa yêu” của đôi trai gái khi trao gửi lời thương, cũng là những lời ngợi ca vẻ đẹp của đất nước, tinh thần đoàn kết, tương thân, tương ái...

Trong số các loại xường, xường giao duyên là hình thức phong phú và có nhiều bài hát. Nội dung lời hát của xường giao duyên rất đa dạng, ca ngợi vẻ đẹp của thiên nhiên, làng bản, đất nước; tình yêu, lòng chung thủy, đức tính cần cù lao động của con người... Lời của những câu xường giản dị, mộc mạc. Lời hát cất lên từ trái tim rạo rực thương yêu, không phân biệt địa vị cao thấp trong xã hội, không vì vật chất.

Với bà Lê Thị Hương, hát xường là một trong những đam mê từ ngày còn bé.

Nét độc đáo trong điệu xường giao duyên là lời ca được ứng khẩu ngay tại chỗ, không theo một khuôn mẫu có sẵn mà sáng tạo một cách linh hoạt, hài hòa. Vì vậy, xường giao duyên có sức sống bền bỉ trong lòng đồng bào dân tộc Mường, được mài giũa, chắt lọc qua nhiều thế hệ và làm phong phú thêm kho tàng văn hóa truyền thống của dân tộc.

Trong nghệ thuật trình diễn, xường giao duyên được xem là đặc sắc nhất, với một cấu trúc trình tự bắt buộc ở từng cung bậc tình cảm của đôi trai gái khi ngỏ lời yêu. Cấu trúc của xường giao duyên được chia thành hai phần: Phần thứ nhất là xường áng, là lời chào, lời giới thiệu của những người tham gia cuộc xường. Phần thứ hai là xường cài hoa lên bậc với 12 cung bậc khác nhau, thể hiện quan điểm về tình yêu của mỗi người về quê hương, đất nước, tình yêu lứa đôi....

Xường giao duyên, một trong những nét văn hóa đỉnh cao thuộc hệ thống dân ca dân tộc Mường.

Uống cùng nhau một chén rượu

Vui cùng nhau cho hết đêm nay

Không, không anh ơi

Nếu nhớ nhau, hãy nhìn áng mây kia

Hãy lắng nghe tiếng chim hót/Thay lời người thương...

Với những giá trị độc đáo, nhân văn sâu sắc, xường giao duyên của người Mường (thuộc các xã Cao Ngọc, Thạch Lập, Minh Sơn...) đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia năm 2017.

Với người con đất Mường, mỗi khúc hát dân ca là một câu chuyện, là niềm tự hào về quê hương, đất nước.

Nhận thức sâu sắc về những giá trị của văn hóa dân gian trong đời sống hiện đại, những năm qua, cấp ủy, chính quyền các xã Ngọc Lặc, Thạch Lập, Nguyệt Ấn, Minh Sơn... đã thành lập được nhiều câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ. Thông qua các câu lạc bộ, phát động toàn thể hội viên, Nhân dân cùng tham gia sưu tầm vốn văn hóa dân gian của dân tộc Mường, tổ chức dàn dựng, biểu diễn vào những buổi sinh hoạt cộng đồng, các ngày lễ lớn trong năm. Bên cạnh đó, các địa phương cũng chú trọng tới việc bồi đắp những giá trị văn hóa truyền thống đến thế hệ trẻ, thông qua hoạt động của các thôn, xóm, nhà trường trên địa bàn.

Trải qua quá trình hình thành phát triển, các thế hệ người Mường vừa lao động, sản xuất, vừa sáng tạo ra những sản phẩm văn hóa tinh thần để phục vụ cuộc sống. Những khúc hát dân ca là tấm gương phản ánh nhận thức của người Mường về tự nhiên xã hội, thể hiện những giá trị nhân văn sâu sắc, có tính giáo dục cao, nhằm truyền dạy cho con cháu về đạo lý, cách đối nhân xử thế, tình thương yêu ở mỗi con người và cả cộng đồng.

Đức Dũng