Đất làng Yên Minh - Thọ Sơn

Nằm trong vùng đồng bằng được hình thành bởi quá trình bồi đắp phù sa của sông Yên và sông Thị Long, lại có núi Phụng Liên “chạy qua”, làng Yên Minh - Thọ Sơn, xã Trường Văn (trước đây thuộc xã Trường Sơn, huyện Nông Cống) với lịch sử lập dựng từ nhiều thế kỷ về trước, mang vẻ đẹp mộc mạc, yên bình của làng quê Việt truyền thống.

Đường vào làng Yên Minh.

Khi nhiều làng quê Việt đã “phố hóa” thì Yên Minh - Thọ Sơn lại gây ấn tượng với du khách ghé thăm bởi vẻ đẹp mộc mạc vốn có. Nổi bật trong hệ thống cảnh quan là ao làng và cả dãy dài những cây trồng bản địa vốn có từ thời ông cha, như dừa, kè xanh mướt mát, tỏa bóng che chở cho làng.

Dẫn chúng tôi đi tham quan làng, ông Nguyễn Bá Khôi, Bí thư chi bộ, trưởng thôn Thọ Sơn, chia sẻ: “Trên vùng đất này, dừa, kè đã gắn bó bao đời với người dân chúng tôi. Từ thuở cuộc sống còn khó khăn, người dân lợp nhà bằng rơm rạ, lá kè. Cho đến ngày nay, nhà kiên cố, mái ngói đỏ tươi thay thế song không vì thế mà người ta chặt bỏ, lãng quên cây. Giữ lại những rặng dừa, hàng kè xanh mướt mát, như giữ gìn nét đẹp của “bức tranh” quê hương, giữ lại “ký ức” của làng... Dưới tán cây xanh mát, người lớn, trẻ nhỏ ngồi quây quần kể chuyện quê hương”.

Bên cạnh cây cối xanh mát thì một trong những điểm nhấn trong “bức tranh” làng quê ở Yên Minh - Thọ Sơn còn là hệ thống giếng làng được giữ gìn. Trong đó, chỉ riêng làng Thọ Sơn hiện nay còn 3 giếng cổ lâu năm: Giếng Chùa, giếng Rú, giếng Trên - giếng ví như “con mắt” của làng, là mạch nguồn ăm ắp nước mát bốn mùa, cung cấp nước cho bao thế hệ người dân. Nhắc đến giếng làng, người Thọ Sơn đến nay còn truyền câu ca: “Đi đâu cũng nhớ giếng Chùa/ Vừa trong, vừa mát như dừa ban mai”.

Di tích lịch sử văn hóa đền thờ Nguyễn Bá Thiệu trên đất làng Thọ Sơn.

Yên Minh - Thọ Sơn nằm trong vùng đồng bằng song lại có những ngọn núi sót, một trong số đó là núi Phụng Liên (còn được biết đến với tên gọi núi Ngọc, núi Lớn). Theo lời kể của các bậc cao niên trong vùng, núi Phụng Liên khi xưa có hình tựa con rồng với đầu vươn về hướng biển, đuôi hướng lên rừng... Ngày nay, núi Phụng Liên dẫu không còn nguyên vẹn song những dấu tích, chuyện kể về ngọn núi này vẫn được người làng nhắc nhớ.

Theo gia phả của các dòng họ, làng Yên Minh được lập dựng cách ngày nay khoảng 600 năm. Buổi ban đầu, làng có tên Yên Tôn (tên nôm là làng Thon), đến thời Nguyễn đổi tên thành Hương Trì và ngày nay là làng Yên Minh. Tên gọi Yên Minh được cho là gửi gắm mong ước của người dân về một cuộc sống yên bình, no đủ, người làng thương yêu nhau.

Là vùng đất bằng phẳng, được bao bọc bởi các con sông đã tạo cho Yên Minh từ trong lịch sử có nhiều thuận lợi về giao thông đi lại. Cũng bởi vậy, Yên Minh từng là vùng đất dừng chân của nhiều dòng họ trên đường tìm chốn định cư. “Hiện nay, Yên Minh có khoảng 42 dòng họ cùng sinh sống, trong đó có một số dòng họ lớn như dòng họ Nguyễn Hữu, Nguyễn Văn, Phạm Hữu, Đặng Đình... Trong các dòng họ có họ Nguyễn Hữu đến sinh sống ở làng sớm nhất, cho đến nay được khoảng 27 đời” (sách Lịch sử Đảng bộ xã Trường Sơn).

Khác với Yên Minh, làng Thọ Sơn vốn được ghép từ hai làng nhỏ là Thọ Tiên và Phúc Thọ vốn có bề dày về lịch sử. Tộc phả họ Nguyễn Bá - dòng họ được cho là đến đất Thọ Sơn sinh sống từ buổi đầu ghi chép, vào khoảng giữa thế kỷ XV, thủy tổ dòng họ vốn người từ phương Bắc đã đến đây sinh sống, gây dựng cơ nghiệp. Nơi đất lành chim đậu, về sau có thêm các dòng họ Nguyễn Văn, Phạm Hữu, Nguyễn Xuân, Lê Đăng... cùng đến cư ngụ. Cho đến nay, trên đất làng Thọ Sơn có trên 30 dòng họ cùng nhau sinh sống.

Từ những dòng họ đầu tiên đến đất Yên Minh – Thọ Sơn định cư, lập nên xóm làng đến nay, những thế hệ người dân nơi đây đã cùng nhau chung lưng đấu cật vượt qua khó khăn, nỗ lực lao động để cuộc sống mỗi ngày thêm đủ đầy và cả dốc sức xây dựng quê hương, đấu tranh chống ngoại xâm. Trong số đó, Nguyễn Bá Thiệu và Nguyễn Phương là hai người con ưu tú của quê hương Thọ Sơn - Yên Minh có nhiều dấu ấn trong giai đoạn đấu tranh chống thực dân Pháp xâm lược vào cuối thế kỷ XIX.

Theo tài liệu lưu giữ tại địa phương, Nguyễn Bá Thiệu vốn làm quan cho triều đình nhà Nguyễn, ông từng làm tướng dưới trướng Tổng đốc Hoàng Diệu - bảo vệ thành Hà Nội. Khi thành Hà Nội thất thủ, ông không đầu hàng kẻ xâm lược mà trở về quê nhà bắt mối, tham gia phong trào Cần Vương cùng với nghĩa quân của Nguyễn Phương (Nguyễn Ngọc Phương) - một trong những thủ lĩnh của phong trào ở vùng đất phía Nam xứ Thanh thời bấy giờ. Sau khi mất, hai ông được cháu con và dân làng lập đền phụng thờ.

Cảnh quan làng Yên Minh - Thọ Sơn xanh mướt mát với những cây trồng bản địa.

Với những giá trị lịch sử, văn hóa được lưu giữ, ngày nay nơi thờ tự tiền nhân Nguyễn Bá Thiệu và Nguyễn Phương ở làng Thọ Sơn và Yên Minh đều đã được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa, là chốn dừng chân, dâng hương tưởng nhớ của hậu thế khi về với vùng đất dưới chân núi Phụng Liên.

Trong giai đoạn tiền khởi nghĩa và các cuộc chiến tranh vệ quốc của dân tộc, đất và người Yên Minh - Thọ Sơn đã dốc sức người, sức của cho tiền tuyến, góp phần vào thắng lợi chung của dân tộc. Theo sách Lịch sử Đảng bộ xã Trường Sơn, hai làng có hàng chục người tham gia dân công hỏa tuyến, hàng trăm người vào quân ngũ chiến đấu ở các chiến trường. Đất nước hòa bình, nhưng đã có 40 người của làng Yên Minh - Thọ Sơn vĩnh viễn nằm lại nơi chiến trường, hàng chục người trở thành thương, bệnh binh. Đặc biệt, đã có 5 mẹ được phong danh hiệu Mẹ Việt Nam Anh hùng.

Trải qua nhiều khó khăn trong hành trình tranh đấu với thiên nhiên, xây dựng xóm làng, song chính từ trong gian khó đã bồi đắp nên tình yêu quê hương với mỗi thế hệ người dân nơi đây. Và để nhắc nhớ cháu con dẫu có đi muôn phương cũng không quên truyền thống, nguồn cội quê hương, người làng Yên Minh - Thọ Sơn từ bao đời nay vẫn truyền nhau câu ca: “Núi Phụng Liên ai đắp mà cao/ Sông Yên ai bới, ai đào mà sâu/ Là người phải có quê hương/ Gốc nguồn ghi để lưu truyền dài lâu/ Công ơn các bậc tiền nhân/ Đức xưa đầy đặn, phúc sau dồi dào”. Truyền thống ấy ví như phù sa lắng đọng, mạch nguồn âm thầm chảy trôi, bồi đắp nên vẻ đẹp của đất và người Yên Minh - Thọ Sơn.

(Bài viết có tham khảo, sử dụng nội dung trong sách Lịch sử Đảng bộ xã Trường Sơn, NXB Lao động, 2024).

Bài và ảnh: Khánh Lộc