Dịch giả, nhà thơ Lê Bá Thự: Trọn đời phụng sự cái đẹp của ngôn từ

Bước sang tuổi 84, dịch giả, nhà văn Lê Bá Thự vẫn miệt mài phụng sự cái đẹp của ngôn từ. Hơn 30 năm qua, ông bền bỉ chắt chiu phong vị tinh tế của văn hóa Ba Lan và cốt cách làng quê Việt để viết nên những trang viết lay động lòng người.

Ca khúc: Nơi sông Mã sông Chu - Thơ: Lê Bá Thự - Thực hiện & Phối khí: Long Chill Studio

Cầm tinh con ngựa (Nhâm Ngọ - 1942), cuộc đời dịch giả, nhà văn Lê Bá Thự dường như đã được định sẵn cho những chuyến rong ruổi dặm trường. Nhìn lại hành trình xuyên hai thế kỷ của ông, người ta thấy những “ngã rẽ” đầy bất ngờ và thú vị. Nhưng dẫu bước chân có xa xôi đến đâu, tất cả dường như đều là sự sắp đặt của số phận để dẫn lối ông về một đích đến duy nhất: Phụng sự cái đẹp của văn chương.

Vốn là cậu học sinh giỏi Văn 3 năm liền của trường Chuyên Lam Sơn (Thanh Hóa), từng nằm trong đội tuyển thi học sinh giỏi toàn miền Bắc, nhưng định mệnh lại đưa ông sang Ba Lan du học ngành kỹ thuật tại Đại học Bách khoa Warszawa năm 1964. Sau đó là những năm tháng giảng dạy tại Đại học Mỏ - Địa chất và cống hiến trong ngành ngoại giao với cương vị Bí thư thứ nhất Đại sứ quán Việt Nam tại Ba Lan. Thế nhưng, “nghiệp văn chương” vốn dĩ đã vận vào người mệnh Mộc chân tình này. Như ông từng tâm sự: “Công tác trong ngành Ngoại giao, nhưng trong tôi luôn hừng hực đam mê văn học. Dịch thuật là con đường khả dĩ nhất để thực hiện khát khao này”.

“Dịch văn học là tái tạo một cách nhuần nhuyễn nguyên tác bằng ngôn ngữ khác.” Dịch giả Lê Bá Thự chia sẻ.

Với hơn 30 bộ sách dịch (bao gồm 11 tiểu thuyết, các tập truyện ngắn, truyện cười, thơ...), dịch giả Lê Bá Thự đã xác lập một vị thế không thể thay thế trong làng văn học dịch Việt Nam. Ông không chỉ là người chuyển ngữ, mà là một “sứ giả” đưa những tượng đài Nobel văn học của Ba Lan như Wislawa Szymborska hay Olga Tokarczuk đến gần hơn với độc giả Việt.

Dịch giả, nhà văn Lê Bá Thự tại hội thảo Văn học Ba Lan tại Việt Nam

Những đóng góp xuất sắc của ông đã được ghi nhận bằng những vinh quang rực rỡ: Hai lần nhận Huân chương Công trạng Cộng hòa Ba Lan (2012, 2017) do Tổng thống Ba Lan trao tặng. Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam và Hội Nhà văn Hà Nội cho các bản dịch tiêu biểu như Quà của Chúa và Hy vọng. Bằng khen của Bộ trưởng Ngoại giao Ba Lan (2023) về đóng góp xuất sắc trong phát triển quan hệ hai nước.

Dịch giả, nhà văn Lê Bá Thự tại quê nhà

Nếu trong dịch thuật, Lê Bá Thự là một trí thức uyên bác, sang trọng, thì trong sáng tác, ông lại trở về là người con mộc mạc của làng Nguyệt Lãng (xã Thiệu Lý, huyện Thiệu Hóa cũ). Cuốn tự truyện “Tôi và làng tôi” (Giải Nhì giải thưởng Lê Thánh Tông 2020) chính là “căn cước” tâm hồn của ông.

Năm 2024, ông ra mắt bộ sách song sinh: “Lê Bá Thự - Tác phẩm và dư luận” và “Lê Bá Thự - Tiểu luận & phê bình văn học”. Bộ sách đã trở thành tài liệu quý giá cho những người nghiên cứu văn học dịch. Nó không chỉ ghi lại thành tựu của một cá nhân, mà còn là những trăn trở về việc “giữ sạch” tiếng Việt trong thời đại hội nhập.

Không chỉ dừng lại ở trang văn, tâm hồn Lê Bá Thự còn bay bổng trong thi ca. Thơ ông, với ngôn từ chắt chiu và giàu hình ảnh, đã trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều nhạc sĩ. Những ca khúc phổ thơ Lê Bá Thự thường mang đậm âm hưởng quê hương, nơi mà “làng luôn ở trong tôi ngay cả khi tôi ngủ”. Khi những vần thơ về làng Nguyệt Lãng được chắp thêm đôi cánh âm nhạc, người nghe không chỉ thấy một xứ Thanh anh dũng mà còn thấy một miền ký ức dịu dàng, nơi lưu giữ trái tim của một người con xa xứ.

Cuộc đời dịch giả, nhà văn Lê Bá Thự giống như một cây cầu bền bỉ nối liền hai bờ văn hóa. Một đầu cầu đặt tại làng Nguyệt Lãng nghèo khó nhưng thấm đẫm ân tình, đầu cầu kia đặt tại Warszawa cổ kính và hào hoa. Trên cây cầu ấy, ông dành trọn cuộc đời để vận chuyển những tinh hoa ngôn từ, làm giàu thêm cho tâm hồn của cả hai dân tộc.

Minh Quyên