Điện ảnh lịch sử: Bồi đắp lòng yêu nước, nâng cao sức mạnh mềm quốc gia

Một quốc gia mạnh cần phải sở hữu những giá trị khiến người dân tự hào và thế giới tôn trọng, điện ảnh và truyền hình, có thể góp phần tạo nên giá trị ấy.

Phim “Cánh đồng hoang” của đạo diễn Hồng Sến. (Ảnh: Tư liệu)

Khi lịch sử được kể bằng số phận con người, bằng một ngôn ngữ điện ảnh hiện đại và được đầu tư tương xứng, mỗi tác phẩm vừa có thể bồi đắp lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, vừa trở thành sản phẩm công nghiệp văn hóa có sức cạnh tranh. Đó cũng là con đường để điện ảnh góp phần hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW, chuyển hóa giá trị Việt Nam thành nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm quốc gia.

Từ ký ức lịch sử đến chiều sâu lòng người

Nhìn lại hành trình hơn bảy thập kỷ của điện ảnh cách mạng Việt Nam, đạo diễn, Nghệ sỹ Ưu tú Đỗ Thanh Hải, Phó Chủ tịch Hội Điện ảnh Việt Nam cho rằng, chúng ta có quyền tự hào về một di sản nghệ thuật đã đồng hành sâu sắc với lịch sử dân tộc.

Ra đời từ năm 1953, điện ảnh cách mạng Việt Nam qua nhiều thế hệ đã hình thành một hệ thống tác phẩm lưu giữ ký ức chiến tranh, cuộc sống, con người và bản sắc Việt Nam. Từ “ Chung một dòng sông ”, “ Vợ chồng A Phủ ”, “ Con chim vành khuyên ”, “ Vĩ tuyến 17 ngày và đêm ”, “ Đến hẹn lại lên ”, “ Em bé Hà Nội ” đến “ Cánh đồng hoang ”, “ Khi mẹ vắng nhà ”, “ Bao giờ cho đến tháng Mười ”..., điện ảnh Việt Nam không chỉ ghi lại chiến tranh mà quan trọng hơn là lưu giữ phẩm giá con người Việt Nam trong chiến tranh.

Dẫn chứng về sức mạnh của ngôn ngữ điện ảnh, ông Đỗ Thanh Hải cho rằng, “ Cánh đồng hoang ” khiến người xem nhớ về chiến tranh không chỉ qua tiếng súng mà còn qua hình ảnh một gia đình Nam Bộ giữa cánh đồng ngập nước, với sự sống mong manh dưới những chiếc trực thăng quần thảo. Trong khi đó, “ Bao giờ cho đến tháng Mười ” không nói về hậu quả chiến tranh bằng những con số thương vong mà kể nỗi đau của một người phụ nữ phải giấu tin chồng hy sinh để bảo vệ người cha già. Chính từ những số phận cụ thể ấy, điện ảnh đã đi từ “lịch sử của sự kiện” đến “lịch sử của tâm hồn con người.”

Sau hòa bình, điện ảnh Việt Nam tiếp tục đặt ra những câu hỏi khó hơn về hậu quả chiến tranh, ký ức, số phận, sự hòa giải và phẩm giá con người qua “ Huyền thoại về người mẹ”, “Đời cát”, “Cô gái trên sông”, “Tướng về hưu”, “Trăng nơi đáy giếng”, “Ngã ba Đồng Lộc”, “Thương nhớ đồng quê” ... Theo ông Đỗ Thanh Hải, điều đáng quý nhất là những bộ phim ấy không hô hào với khán giả rằng: “hãy yêu nước”, mà kể những câu chuyện khiến khán giả tự cảm thấy yêu đất nước này.

“ Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh ” lại cho thấy một phương diện khác: biến ký ức thành tình cảm tha thiết, khiến người trẻ yêu quê hương từ những điều rất nhỏ như một làng quê ven biển, một cánh đồng hay một mối tình tuổi mới lớn.

Thông qua nhiều bộ phim, các thế hệ làm điện ảnh đã cùng chuyển tải một thông điệp: Một dân tộc chỉ thực sự giữ được ký ức lịch sử khi các thế hệ sau, ngoài việc biết điều gì đã xảy ra với đất nước mình, còn cảm nhận được vì sao những ký ức ấy quan trọng đối với cuộc đời, gia đình của họ và cần phải sống thế nào để xứng đáng với các giá trị ấy.

Trong bối cảnh công nghệ nghe nhìn phát triển và phương thức tiếp nhận nội dung thay đổi, phim truyền hình tiếp tục thực hiện sứ mệnh ấy với lợi thế đồng hành lâu dài cùng công chúng. Bộ phim “ Về nhà đi con ” không trực tiếp nói về đại đoàn kết, nhưng câu chuyện người cha và ba cô con gái đã khơi dậy những giá trị căn bản của gia đình Việt Nam: trách nhiệm, bao dung, lòng vị tha, sự gắn kết giữa các thế hệ và ý nghĩa của gia đình như một nơi để trở về.

Với phim “ Không thời gian ”, hình tượng Bộ đội Cụ Hồ được kết nối giữa chiến tranh và hòa bình, giữa hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sỹ với tinh thần sẵn sàng lao vào hiểm nguy để bảo vệ Tổ quốc.

Theo đạo diễn, Nghệ sỹ Ưu tú Đỗ Thanh Hải, văn học, nghệ thuật, điện ảnh và truyền hình giúp con người hiểu nhau để giảm định kiến; giúp thế hệ trẻ hiểu hơn sự hy sinh của cha ông; giúp người có nhiều cơ hội biết nhìn cuộc sống từ vị trí của những người yếu thế; từ đó củng cố niềm tin, xây dựng đồng thuận và thúc đẩy những hành động thiết thực vì cộng đồng.

“Một tác phẩm điện ảnh, truyền hình có thể không làm xã hội thay đổi ngay trong một ngày, nhưng có thể thay đổi cách một con người nhìn nhận vấn đề, nuôi dưỡng một niềm tin, củng cố một chuẩn mực ứng xử; từ những chuyển biến nhỏ ấy, dần tạo nên thay đổi trong hành vi cộng đồng. Từ góc nhìn đó, văn học nghệ thuật không chỉ đồng hành mà còn trở thành một nguồn lực đặc biệt trong việc xây dựng đồng thuận xã hội. Đó chính là một biểu hiện của sức mạnh mềm văn hóa,” Đạo diễn, Nghệ sỹ Ưu tú Đỗ Thanh Hải nhấn mạnh.

Thay đổi cách kể lịch sử

Đại tá, Nghệ sỹ Ưu tú Đặng Thái Huyền, đạo diễn phim “ Mưa đỏ ”, cho rằng điện ảnh về đề tài lịch sử, chiến tranh cách mạng, dù sử dụng ngôn ngữ nghệ thuật nào, cuối cùng vẫn phải kể một câu chuyện chân thực về số phận con người.

Từ trải nghiệm thực hiện “ Mưa đỏ ”, chị nhận thấy những cảnh quay để lại ám ảnh sâu sắc nhất không hẳn là các đại cảnh chiến tranh quy mô, phức tạp, mà là những khoảnh khắc giàu cảm xúc như cảnh thủy táng nhân vật Tạ trên sông Thạch Hãn; cảnh những chiến sỹ Tiểu đội 1 cùng đọc thư nhà, nói về nỗi nhớ mẹ và ước mơ cho ngày mai. Không ít chiến sỹ trẻ thuộc các đơn vị phối hợp đã khóc khi ở lại theo dõi những cảnh quay ấy.

Theo đạo diễn Đặng Thái Huyền, sau khi xem “ Mưa đỏ ”, điều đọng lại trong lòng khán giả có thể không phải là quy mô của những trận đánh, mà là hình ảnh những người lính trẻ trong Tiểu đội 1.

Người chiến sỹ năm 1972 không còn chỉ là một nhân vật trong sách sử, mà hiện lên như những con người biết yêu, biết sợ, biết nhớ nhà, biết đau, biết mình có thể hy sinh nhưng cuối cùng vẫn lựa chọn bước về phía trước. Khi khán giả hiểu được con người ấy, họ sẽ hiểu sự hy sinh. Khi hiểu được sự hy sinh, lòng biết ơn sẽ đến một cách tự nhiên.

Điện ảnh cần mang lại trải nghiệm cảm xúc, giúp người xem hiểu trong hoàn cảnh tận cùng của đau thương và khốc liệt, con người khi ấy đã nghĩ gì, ước mơ gì và phải đưa ra những lựa chọn như thế nào. Thay vì dùng sự kiện để giới thiệu nhân vật, nhà làm phim có thể lấy số phận nhân vật dẫn dắt khán giả tiếp cận và đi sâu vào sự kiện.

“Lịch sử không thay đổi, nhưng cách chúng ta kể lịch sử phải thay đổi,” đạo diễn Đặng Thái Huyền nhấn mạnh. Đổi mới cách kể không có nghĩa là làm sai khác lịch sử.

Người sáng tác không được phép làm sai lệch sự kiện, nhân vật, nhưng cần nhận thức rằng cách thưởng lãm nghệ thuật và tiếp cận tác phẩm của công chúng đang thay đổi. Lịch sử có thể trở thành chất liệu, làm cầu nối và là chất xúc tác để người nghệ sĩ kể câu chuyện về con người bằng lăng kính của thời đại và thế hệ mình.

Đạo diễn Đỗ Thanh Hải cũng cho rằng, trong cuộc cạnh tranh toàn cầu về sự chú ý, đặc biệt đối với thế hệ trẻ, những người làm nghề phải sáng tạo được các câu chuyện chứa đựng bản sắc Việt Nam mà công chúng thực sự muốn xem.

Nếu câu chuyện Việt Nam không được kể đủ hay, những câu chuyện khác sẽ lấp đầy khoảng trống ấy; nếu không xây dựng được những hình tượng Việt Nam đủ hấp dẫn, thế hệ trẻ sẽ tìm kiếm hình mẫu ở nơi khác.

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần, mà còn là nguồn lực nội sinh, động lực và hệ điều tiết của phát triển bền vững, đồng thời là thành tố quan trọng của sức mạnh mềm quốc gia. Đối với điện ảnh, tinh thần ấy đặt ra một yêu cầu rất cụ thể: làm thế nào chuyển những giá trị Việt Nam thành các câu chuyện mà người Việt muốn xem, muốn nhớ, muốn chia sẻ và thế giới muốn tìm hiểu.

Theo các nhà nghiên cứu, đạo diễn điện ảnh, phim lịch sử, chiến tranh cách mạng có lợi thế đặc biệt để thực hiện nhiệm vụ đó, bởi đây là kho chất liệu đồ sộ về dựng nước và giữ nước, về lòng yêu nước, đức hy sinh, nghĩa đồng bào, khát vọng độc lập và phẩm giá con người Việt Nam. Tuy nhiên, giá trị của chất liệu không tự động tạo thành sức hấp dẫn, một bộ phim muốn lan tỏa giá trị trước hết phải chinh phục được công chúng.

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm được Nghị quyết Đại hội Điện ảnh Việt Nam khóa X đặt ra trong nhiệm kỳ 2026-2031 là xây dựng đề án sản xuất phim về đề tài lịch sử, chiến tranh cách mạng, lãnh tụ, thể nghiệm nghệ thuật góp phần khơi thông, làm tươi mới dòng chảy điện ảnh dân tộc và hướng tới các dịp kỷ niệm lớn của đất nước như: 100 năm Đảng Cộng sản Việt Nam (1932 - 2032); 90 và 100 năm thành lập nước (1945 - 2035, 1945 - 2045), 150 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (1890 - 2040) và 100 năm Liên hiệp Văn học nghệ thuật Việt Nam (1948 - 2048)...

Theo Chủ tịch Hội Điện ảnh Việt Nam Đỗ Lệnh Hùng Tú, Việt Nam không thiếu câu chuyện lịch sử giàu giá trị, cũng không thiếu kịch bản tốt, song nhiều kịch bản vẫn nằm trong “ngăn kéo.” Vì vậy, cần cơ chế đặt hàng linh hoạt, tổ chức thẩm định chặt chẽ, đầu tư từ giai đoạn phát triển dự án và bảo đảm nguồn lực để những ý tưởng xứng đáng có thể đi tới màn ảnh. Bên cạnh đó, cần tổ chức các cuộc thi, trại sáng tác, tọa đàm nghề nghiệp để phát hiện, nuôi dưỡng ý tưởng mới; tăng cường hỗ trợ của các trung tâm sản xuất và nhà đầu tư...

Từ thực tiễn làm nghề, đạo diễn Đặng Thái Huyền cho rằng, cần đầu tư thực chất cho đội ngũ biên kịch, công tác nghiên cứu lịch sử và thời gian sáng tạo, bởi một bộ phim lớn không thể khởi đầu từ một kịch bản được chuẩn bị vội vàng.

Cùng với đó, cần xây dựng hệ thống dữ liệu điện tử dùng chung về lịch sử phục vụ điện ảnh, gồm tư liệu về sự kiện, nhân vật, quân phục, vũ khí, khí tài, kiến trúc, địa hình, bản đồ, hình ảnh và phim tư liệu.

Một cơ sở dữ liệu được số hóa, kiểm chứng và tổ chức khoa học sẽ giúp các đoàn phim không phải tự tìm kiếm lại từ đầu, giảm chi phí, rút ngắn thời gian chuẩn bị và hạn chế tranh cãi về chi tiết...

Đạo diễn Đỗ Thanh Hải nhấn mạnh, một quốc gia mạnh không chỉ có nền kinh tế lớn mà còn phải sở hữu những giá trị khiến người dân tự hào và thế giới tôn trọng.

Điện ảnh và truyền hình, bằng sức mạnh của câu chuyện và khả năng sáng tạo hình tượng nhân vật, có thể góp phần tạo nên giá trị ấy. Đó chính là sức mạnh mềm làm nên các giá trị văn hóa và con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Nguồn: https://www.vietnamplus.vn/dien-anh-lich-su-boi-dap-long-yeu-nuoc-nang-cao-suc-manh-mem-quoc-gia-post1133518.vnp