Độc đáo các trò chơi, trò diễn dân gian dân tộc Mường ngày xuân

Trải qua bao đời, các trò chơi, trò diễn dân gian như ném còn, đánh mảng, hát sắc bùa, đánh cồng chiêng... đã trở thành nét đặc trưng trong đời sống văn hóa của cộng đồng dân tộc Mường xứ Thanh. Xuân Bính Ngọ đang dần đến, khắp các thôn, bản người Mường tiếng cồng chiêng, tiếng hát cùng các trò chơi truyền thống như hòa quyện làm cho không khí ngày xuân nơi núi rừng xứ Thanh thêm nhộn nhịp, ấm áp.

Nghệ nhân Nhân dân Phạm Thị Tắng ở làng Lỏ, xã Minh Sơn kể lại chuyện về “Đẻ đất, đẻ nước” thông qua hội múa pồn pông.

Một trong những người tái hiện thành công nhất trường ca “Đẻ đất, đẻ nước” qua diễn xướng dân gian, đó là Nghệ nhân Nhân dân Phạm Thị Tắng ở làng Lỏ, xã Minh Sơn. Dù đã ở cái tuổi “thất thập cổ lai hy” nhưng bà vẫn còn nhớ rất rõ những ngày đầu tiên theo cha, mẹ đi khắp xứ Mường để nghe những câu hát đúm, hát đang, được nghe những bậc cao niên kể về lịch sử của người Mường tự thủa hồng hoang. Cứ thế, bà góp nhặt cho mình những hiểu biết về tinh hoa văn hóa dân tộc Mường qua năm tháng. Để rồi những ngày Tết đến xuân về, bà trở thành người kể lại những câu chuyện của đất, trời, chuyện về “Đẻ đất, đẻ nước” thông qua hội múa pồn pông.

Múa hát pồn pông mô tả lại quá trình sinh sống, sản xuất của người Mường từ thủa xa xưa.

Cây bông là biểu tượng, là cầu nối giữa hiện tại và quá khứ của các thế hệ người Mường. Trong tiếng Mường, pồn pông có nghĩa là vừa hát, vừa múa bên cây bông, để cầu cho bản Mường no ấm, ngô lúa đầy bồ, con người hạnh phúc. Là những điệu múa, những câu hát, sự tái hiện lại cuộc sống của người Mường cổ, với những hình ảnh ruộng đồng, đồi nương, là những câu chuyện vui, những kinh nghiệm trong lao động, sản xuất...

Trên cây bông, mọi người sẽ treo 5 hoặc 7 tầng những chùm hoa bằng gỗ bấc nhuộm xanh, đỏ, tím, vàng và các mô hình muông thú, nông cụ sản xuất, những thành quả sáng tạo của con người... tượng trưng cho vũ trụ bao la và ấm no, thịnh vượng.

Cùng với múa hát pồn pông, cộng đồng dân tộc Mường xứ Thanh còn có trò diễn sắc bùa. Trong những ngày đầu năm mới, phường bùa đi đến các gia đình trong thôn, xóm để hát chúc mừng chủ nhà năm mới nhiều may mắn, ngô lúa đầy bồ, gà vịt đầy sân và an khang, thịnh vượng.

Phường bùa đến các gia đình trong thôn, xóm để hát chúc mừng năm mới.

Dụng cụ phường bùa mang theo là công chiêng và những câu hát. Một cuộc hát sắc bùa đầy đủ thường có hai phần, gồm: Phần đầu có tính chất nghi lễ, phong tục; phần diễn xướng góp vui có tính chất thiên về sinh hoạt văn nghệ.

Khúc hát chúc mừng trong mỗi cuộc sắc bùa thường không có sẵn. Mọi người tự ứng tác sao cho phù hợp với từng điều kiện, hoàn cảnh của gia đình. Để cản ơn phường bùa, chủ nhà lấy bánh, trái, rượu thơm... để tặng cho mọi người. Đây là một trong những nét đẹp không thể thiếu của người Mường trong những ngày Tết. Cảm ơn tấm lòng của chủ nhà, đoàn sắc bùa tiếp tục đi chúc tết các gia đình khác trong thôn, xóm.

Đánh mảng là trò chơi dân gian được nhiều chị em phụ nữ tham gia.

Trong kho tàng văn hóa dân gian dân tộc Mường, đánh mảng là một trong những trò chơi phổ biến nhất. Trò chơi này không quy định lứa tuổi, không quan trọng người thắng, người thua... Cũng bởi thế, đánh mảng thu hút được nhiều người tham gia. Với mỗi người con đất Mường, trò chơi đánh mảng chính là sợi dây yêu thương, gắn kết, để mỗi người xích lại gần nhau hơn.

Trò đánh mảng bao gồm 7 bước: Bắn đất, lăn chân, sang xếu, bước bàn, chò què, nhảy rột và đóng. Người chơi xác định đồng đội của mình bằng cách tung đồng mảng và sau đó thỏa thuận đội chơi trước. Đây là trò chơi đòi hỏi kinh nghiệm, sự nhanh nhẹn và khéo léo của những người phụ nữ. Bởi vậy, người chơi phải xác định chính xác vị trí của bia để bắn đồng mảng làm đổ bia, nhưng phải giữ đồng mảng trên mu bàn chân sao cho không bị rơi trong lúc nhảy lò cò và đá chân ra trước, sau...

Trong không khí của những ngày xuân, các thôn, xóm của người Mường sẽ cử những đội chơi giỏi nhất để cùng thi đấu, tranh tài. Phần thưởng cho đội thắng chỉ là tràng vỗ tay, những nụ cười nhưng ai cũng háo hức tham gia.

Hội ném còn trong những ngày xuân của bà con dân tộc Mường xứ Thanh.

Một trong những trò chơi dân gian được bà con dân tộc Mường lưu giữ cho đến ngay nay, đó là ném còn. Trước khi chơi, mọi người sẽ cùng nhau dựng một cây tre cao từ 5 - 7 m, trên đỉnh cây tre là một vòng tròn. Khi chơi, mọi người sẽ cùng nhau chia thành 2 nhóm, nếu ai ném qua được vòng treo trên cột thì được xem là thắng cuộc.

Trong trò chơi ném còn, người chơi sẽ chia làm hai tốp, gồm: Nam riêng, nữ riêng hoặc mỗi tốp có cả nam và nữ, tùy thuộc vào từng hội chơi. Nếu ai bắt trượt quả còn, sẽ phải có vật để trao cho người thắng, thanh niên, trai gái thường trao nhau khăn, mũ, áo, vòng tay... coi như vật làm tin, thay cho lời ước hẹn. Những người lớn tuổi thì trao nhau tràng vỗ tay, nụ cười tạo thêm không khí vui nhộn ngày xuân.

Tết đến xuân về các thôn, bản người Mường xứ Thanh luôn ngân vang tiếng cồng chiêng.

Một mùa xuân nữa lại về nơi núi rừng xứ Thanh. Trên khắp các nẻo đường, dưới mỗi nếp nhà, cộng đồng bà con dân tộc Mường đang nô nức cùng nhau tổ chức các hoạt động vui xuân, đón tết. Mừng Đảng, mừng Xuân mới, bà con cũng có thêm những niềm tin mới trên hành trình phát triển của quê hương, đất nước.

Thông qua các trò chơi, trò diễn dân gian ngày Tết, mỗi người con đất Mường hôm nay đã và đang chung tay, góp sức gìn giữ, tôn vinh văn hóa truyền thống, khơi dậy niềm tự hào dân tộc, góp phần dựng xây quê hương ngày một giàu, đẹp, văn minh.

Đức Dũng