Đồng bào Thái và tục gội đầu ngày cuối năm

Giữa nhịp sống hiện đại đang len lỏi vào từng bản làng miền sơn cước, nhiều giá trị truyền thống vẫn bền bỉ được gìn giữ như một sợi dây neo ký ức cộng đồng. Với đồng bào Thái xứ Thanh, bên cạnh tiếng khèn, điệu xòe, trang phục thổ cẩm hay mâm cỗ ngày Tết, tục gội đầu vào ngày cuối năm là một nét văn hóa đặc sắc mang đậm ý nghĩa nhân văn. Đó là nghi thức thanh tẩy, gửi gắm ước vọng về một năm mới bình an, may mắn và hanh thông.

Người Thái là một trong những cộng đồng cư dân có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời ở vùng miền núi Thanh Hóa. Qua bao thăng trầm, họ vẫn bảo tồn được kho tàng văn hóa phong phú với hệ thống lễ nghi, phong tục, ẩm thực, dân ca, dân vũ và nhiều trò chơi dân gian đặc sắc. Trong dòng chảy ấy, tục gội đầu ngày cuối cùng của tháng Chạp trở thành một phần không thể thiếu trong vòng quay năm cũ – năm mới.

Sinh ra và lớn lên ở bản Thái, ông Cao Bằng Nghĩa, nhà nghiên cứu văn hóa Thái ở bản Khằm, xã Hồi Xuân, nhiều năm qua vẫn miệt mài tìm hiểu, sưu tầm và tuyên truyền những giá trị văn hóa truyền thống trong cộng đồng. Theo ông, đời sống vật chất của người dân hôm nay đã khởi sắc rõ rệt, các tiện nghi hiện đại dần hiện diện trong từng nếp nhà sàn. Tuy nhiên, điều đáng quý là những phong tục tốt đẹp cha ông để lại vẫn được người dân trân trọng duy trì.

“Gội đầu cuối năm không chỉ là thói quen mà là nghi thức mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Đó là cách người Thái gửi gắm ước mong rũ bỏ điều không may của năm cũ, chuẩn bị tâm thế trong lành để bước sang năm mới,” ông Nghĩa chia sẻ.

Điểm đặc biệt của tục lệ này nằm ở nguyên liệu hoàn toàn từ thiên nhiên. Năm nay, ngày cuối cùng của năm âm lịch là ngày 29 tháng Chạp. Các gia đình chuẩn bị nồi nước gội đầu từ nhiều loại lá thơm quen thuộc. Lá khế, lá sả, lá bưởi, lá núc nác hái trong vườn nhà được kết hợp cùng sa nhân, hương nhu, lá ké sé lấy từ rừng.

Ở bản Bút, xã Nam Xuân, bà Lương Thị Nhã, năm nay 75 tuổi, đã có hơn 50 năm gắn bó với việc đun nước gội đầu cho gia đình mỗi dịp cuối năm. Với bà, đây không chỉ là công việc quen thuộc mà còn là một phần ký ức không thể thiếu của ngày Tết.

Bà Lương Thị Nhã hái các loại lá thơm.

Theo quan niệm của người Thái, nước lá thơm không chỉ tốt cho tóc và da đầu mà còn giúp thanh lọc cơ thể, xua tan mệt mỏi sau một năm lao động vất vả. Hương thơm của núi rừng hòa quyện trong làn nước ấm như mang theo sinh khí đất trời, tiếp thêm năng lượng cho con người trước thềm năm mới.

Quá trình chuẩn bị nồi nước gội đầu cũng là dịp để các thế hệ trong gia đình quây quần bên nhau. Bên bếp lửa hồng, khi nồi nước lá sôi lăn tăn, các bà, các mẹ kể cho con cháu nghe về nguồn cội, về ý nghĩa của phong tục, về những năm tháng khó khăn nhưng ấm áp tình người. Những câu chuyện ấy không chỉ giúp lớp trẻ hiểu hơn về truyền thống mà còn nuôi dưỡng niềm tự hào dân tộc.

Bên bếp lửa hồng các thiếu nữ nghe bà kể về nguồn cội.

Sau khoảng 45 phút đun, tinh dầu từ các loại lá tiết ra, tạo nên màu nước sẫm cùng mùi hương dịu nhẹ. Nước được lọc kỹ để loại bỏ cặn, sau đó pha thêm nước ấm vừa đủ cho các thành viên trong gia đình sử dụng.

Không gian thực hiện nghi thức cũng mang nhiều ý nghĩa. Người Thái thường gội đầu ở khu vực sông, suối - nơi có dòng nước chảy liên tục. Họ tin rằng, khi nước thơm được dội lên đầu và hòa vào dòng chảy, những muộn phiền, vất vả, điều không may của năm cũ sẽ theo nước trôi đi.

Trước khi bắt đầu, người cao tuổi nhất trong gia đình sẽ đứng ra niệm lời khấn. Lời khấn gửi tới Vua Trời, tới thần linh và lá ké sé - loài cây linh thiêng trong quan niệm dân gian - xin phù hộ cho con cháu sức khỏe, bình an, làm ăn thuận lợi. Mong những điều xui rủi theo dòng nước trôi về sông Mã, ra biển lớn, để năm mới mở ra với nhiều hanh thông.

Chỉ sau khi lời khấn kết thúc, mọi người mới bắt đầu gội đầu. Khi múc nước dội lên tóc, người gội dùng lược chải xuôi theo dòng nước, tượng trưng cho việc gạt bỏ những điều không may.

Trong bối cảnh nhiều phong tục truyền thống dần bị mai một, việc người Thái vẫn duy trì tục gội đầu cuối năm cho thấy sức sống bền bỉ của văn hóa cộng đồng. Dù có thể không còn giữ nguyên vẹn mọi yếu tố như xưa, nhưng tinh thần cốt lõi – sự thanh sạch, lòng biết ơn trời đất, ước vọng điều lành – vẫn được gìn giữ.

Phong tục ấy còn phản ánh triết lý sống hài hòa với tự nhiên. Con người sử dụng những sản vật của núi rừng để chăm sóc bản thân, đồng thời gửi gắm niềm tin vào sự giao hòa giữa con người và đất trời. Đó là cách ứng xử văn minh, giàu bản sắc mà các thế hệ trước đã đúc kết.

Giữa không gian núi rừng xứ Thanh, những nồi nước lá thơm vẫn tỏa hương mỗi độ cuối năm. Hương thơm ấy không chỉ lan trong gian bếp, trên mái tóc, mà còn lan trong ký ức và tâm thức cộng đồng. Tục gội đầu cuối năm vì thế không chỉ là một nghi lễ chuyển giao thời gian, mà còn là biểu tượng của niềm tin, của sự tiếp nối và gìn giữ bản sắc.

Những mái tóc suôn mượt của phụ nữ Thái.

Bước sang năm mới, khi dòng nước đã cuốn trôi những điều cũ kỹ, người Thái lại bắt đầu hành trình mới với tâm thế nhẹ nhõm và hy vọng. Và chính từ những phong tục mộc mạc ấy, giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được bồi đắp, lan tỏa, trở thành điểm tựa tinh thần bền vững cho đời sống hôm nay và mai sau.

Phương Chính