Gìn giữ “nếp nhà”

Gia đình được xem là nền tảng của xã hội, là nơi mỗi người học hỏi, rèn luyện các giá trị nhân văn và phẩm chất đạo đức. Đối với cộng đồng dân tộc Mường ở xứ Thanh, những người cao tuổi trong gia đình luôn có vị trí và vai trò đặc biệt. Họ không chỉ có kinh nghiệm và kiến thức mà còn là người thiết lập, duy trì “nếp nhà” bằng những “khuôn mẫu, lễ nghi”, những “tôn ti, trật tự”, giúp cân bằng các mối quan hệ trong gia đình.

Dưới mái nhà sàn đã nhuốm màu thời gian của bà Trương Thị Phi, ở xã Thạch Lập, tỉnh Thanh Hóa, nhiều thế hệ đã lớn lên. Bà Phi chia sẻ: Trong gia đình người Mường, người phụ nữ, người mẹ là người thầy đầu tiên của con cái. Lúc nhỏ, mẹ dạy con tập đi, tập nói, dạy trẻ biết lễ phép với ông bà, cha mẹ. Lớn lên, mẹ còn dạy cho biết thêu thùa, may vá; học những điều hay, lẽ phải, tránh xa tệ nạn xã hội... Người Mường dạy nhau cách sống, cách ứng xử theo đúng phong tục, tập quán, hướng mỗi người đến cuộc sống ngày một tốt đẹp hơn.

Với bà Phi, gìn giữ “nếp nhà” không chỉ là sự tiếp nối của nhiều thế hệ, đó còn là mạch nguồn, là động lực để mỗi người không ngừng vươn lên trong cuộc sống.

Bà Bùi Thị Xuân ở khu phố 4, xã Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa sinh ra và lớn lên trong nghèo khó. Song, từ nhỏ, bà đã được cha mẹ dạy từng câu hát, điệu múa, học cách dệt từng vuông khăn, tấm áo thổ cẩm; cách gói bánh lá, bánh chưng ngày tết, cách tiết kiệm, vun vén trong gia cảnh nghèo... Giờ đã “lên chức” bà ngoại, bà nội, bà vẫn luôn tranh thủ thời gian để truyền lại cho con, cháu từ cách làm ăn đến phép ứng xử, mong con cháu học được những điều hay lẽ phải, có ý thức, trách nhiệm đối với gia đình, cộng đồng.

Bà Bùi Thị Xuân (ảnh giữa) cùng các thành viên trong gia đình làm bánh. Mọi người cùng kể cho nhau nghe những câu chuyện cuộc sống.

Trong gia đình người Mường, mối quan hệ giữa các thành viên được xây dựng trên nền tảng của sự tôn trọng, yêu thương và trách nhiệm. Trong đó, vai trò của phụ nữ nói chung, người mẹ nói riêng được đề cao, nhất là đối với việc bảo tồn và trao truyền thuần phong, mỹ tục, những bài học lễ giáo, khuôn phép ứng xử của dân tộc mình cho thế hệ sau.

Trong cuộc sống thường nhật, người Mường không bao giờ ứng xử vội vàng, hấp tấp, mà luôn từ tốn, lễ độ. Họ coi trọng lễ nghĩa, tôn trọng người lớn tuổi và luôn thể hiện sự khiêm nhường, ngay cả trong lời ăn, tiếng nói. Khi có khách đến nhà chơi, dù thân hay sơ, gia chủ cũng xuống tận chân cầu thang vui vẻ đón chào. Gia chủ trải chiếu hoa bên cửa sổ sàn nhà, trước là uống nước, sau là mời cơm. Đây cũng là thời điểm thể hiện rõ nét nhất vị trí, vai trò giữa chủ nhà và khách: người cao tuổi nhất trong gia đình sẽ ngồi sát cửa sổ, nơi có đầy đủ ánh sáng và có thể quan sát không gian bên ngoài; phía đối diện là chủ nhà, người sẽ thực hiện đầy đủ các nghi lễ đón, tiếp khách; khách đến chơi nhà sẽ ngồi ở hàng thứ hai. Khi ngôi vị chủ - khách đã xong, mọi người mới cùng nhau thăm hỏi, trò chuyện. Trong bữa cơm, ngôi vị chủ - khách cũng được phân biệt rõ ràng: người cao tuổi, chủ nhà và khách sẽ ngồi phía trên, rồi mới lần lượt là các con, cháu... Mọi người cùng nâng ly chúc nhau sức khỏe, hạnh phúc; các thành viên trong gia đình cũng chúc cho khách luôn gặp những điều may mắn.

Khi gia đình có khách đến thăm, người cao tuổi trong gia đình và khách sẽ ngồi ở vị trí trang trọng nhất. Điều này thể hiện sự hiếu khách, cũng như tôn trọng người cao tuổi trong gia đình.

Với mỗi người con đất Mường, “nếp nhà” được tạo dựng từ những điều nhỏ nhất trong cuộc sống. Đó là những lễ nghi, phong tục được truyền lại qua từng thế hệ, cũng có thể là những quy tắc được mỗi gia đình đặt ra và cùng nhau thực hiện.

Dưới mỗi nếp nhà sàn truyền thống, các thế hệ người Mường đã nối tiếp nhau gìn giữ, phát huy những giá trị văn hóa cốt lõi của dân tộc Mường, góp phần tạo nên sự đa dạng trong văn hóa của cộng đồng các dân tộc xứ Thanh.

Gìn giữ những nếp nhà của đồng bào dân tộc Mường nói riêng, cộng đồng các dân tộc xứ Thanh nói chung, chính là góp phần để phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” ngày càng phát triển sâu rộng; tác động mạnh mẽ đến mọi tầng lớp Nhân dân, trên nhiều lĩnh vực. Đây được coi là nền tảng, là động lực để mỗi người, mỗi cộng đồng, mỗi địa phương phấn đấu, thi đua lao động sản xuất, đưa đời sống vật chất, tinh thần ngày càng khởi sắc.

Đức Dũng