Lan toả giá trị di sản văn hoá phi vật thể Ngũ trò Viên Khê gắn với bảo tồn sắc thái văn hoá xứ Thanh

Trải qua nhiều thế hệ, Ngũ trò Viên Khê (dân ca Đông Anh) vẫn lưu giữ những giá trị văn hóa, nghệ thuật đặc sắc, gắn bó với đời sống tinh thần của người dân vùng đất Đông Sơn. Trong nhịp sống hiện đại, việc đưa di sản trở lại không gian cộng đồng, gắn với giáo dục truyền thống và phát triển du lịch đang mở ra hướng đi để những giá trị văn hóa cha ông tiếp tục được trao truyền, lan tỏa.

Trình diễn Ngũ trò Viên Khê tại sự kiện “Sắc xuân trên mọi miền Tổ quốc” do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức (tháng 2/2026).

Ngũ trò Viên Khê là loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian kết hợp giữa ca và múa của cư dân vùng Đông Anh cũ, nay thuộc phường Đông Sơn. Từ 5 trò diễn ban đầu, qua quá trình sáng tạo và bồi đắp của cộng đồng, hệ thống đã phát triển thành 12 trò, gồm: Múa đèn, Tiên Cuội, Thủy phường, Trống mõ, Thiếp, Văn Vương, Thủy, Xiêm Thành, Hà Lan, Tú Huần, Ngô Quốc và Nữ quan. Ngày 20/7/2017, Ngũ trò Viên Khê được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ghi nhận những giá trị đặc sắc của loại hình nghệ thuật dân gian này.

Không chỉ mang giá trị nghệ thuật, Ngũ trò Viên Khê còn gắn bó mật thiết với đời sống tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng. Di sản gắn với lễ hội Nghè Sâm thờ Thành hoàng làng Viên Khê và lễ hội hàng tổng được tổ chức 3 năm một lần. Trước mỗi kỳ hội, các làng tổ chức diễn trò, chấm điểm để lựa chọn trò tham gia; làng có trò diễn hay nhất được chọn làm chủ lễ. Cách thức tổ chức này vừa phục vụ nghi lễ tín ngưỡng, vừa tạo nên sự gắn kết, tinh thần thi đua giữa 9 làng cùng thực hành di sản.

Ở phương diện nghệ thuật, Ngũ trò Viên Khê là sự kết hợp giữa ca, múa và diễn xướng có tích truyện. Điểm đặc sắc là mỗi trò diễn đều có kịch bản với nội dung phong phú, phản ánh nhiều mặt của đời sống xã hội. Trong đó, tổ khúc Múa đèn tái hiện chu trình sản xuất nông nghiệp qua nhiều bài diễn. Người biểu diễn đội đèn trên đầu, vừa hát vừa múa mà đèn không được đổ. Trang phục trong trò Tiên Cuội và những nét múa của Múa đèn có sự gần gũi với nghệ thuật cung đình, cho thấy dấu ấn tham gia sáng tạo của tầng lớp trí thức địa phương.

Chính sự kết hợp giữa giá trị lịch sử, tín ngưỡng, nghệ thuật và tính cộng đồng đã tạo nên sức hấp dẫn riêng của Ngũ trò Viên Khê. Những trò diễn không chỉ phản ánh đời sống lao động, sinh hoạt tinh thần của cư dân xưa mà còn là chất liệu văn hóa có khả năng tạo nên những trải nghiệm khác biệt cho du khách. Nếu được giới thiệu trong không gian phù hợp, thông qua các buổi trình diễn, hoạt động tìm hiểu và trải nghiệm, di sản có thể trở thành một điểm nhấn trong hành trình khám phá văn hóa xứ Thanh. Qua đó, du lịch không chỉ góp phần quảng bá giá trị truyền thống mà còn tạo thêm cơ hội để cộng đồng thực hành, tiếp nối di sản và có nguồn lực duy trì hoạt động.

Tuy nhiên, để những giá trị ấy thực sự hiện diện trong đời sống hôm nay, trước hết phải có sự tham gia chủ động của cộng đồng - những người trực tiếp nắm giữ và thực hành di sản. Nhận thức rõ điều đó, phường Đông Sơn đã quan tâm triển khai các giải pháp gìn giữ và phát huy giá trị Ngũ trò Viên Khê. Đặc biệt, chủ trương này đã được cụ thể hóa bằng Đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Ngũ trò Viên Khê (dân ca Đông Anh) giai đoạn 2026 - 2030, ban hành kèm theo Quyết định số 2523/QĐ-UBND ngày 26/8/2026 của UBND phường.

Các em thiếu nhi Tổ dân phố Viên Khê biểu diễn múa đèn tại hoạt động hè do phường Đông Sơn tổ chức.

Dẫu vậy, hành trình gìn giữ Ngũ trò Viên Khê vẫn còn không ít trở ngại. Trong số 12 nghệ nhân ưu tú, đến nay chỉ còn 6 nghệ nhân; phần lớn tuổi cao, sức khỏe suy giảm. Trong khi đó, sự quan tâm của một bộ phận thanh thiếu niên đối với di sản còn hạn chế; việc truyền dạy chưa đồng đều giữa 12 trò, hệ thống trò diễn chưa được phục hồi nguyên vẹn. Cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ hoạt động câu lạc bộ còn thiếu; công tác tuyên truyền, quảng bá chưa gắn kết hiệu quả với việc thu hút khách tham quan và phát triển du lịch trải nghiệm.

Trước thực tế đó, phường Đông Sơn xác định cần tổ chức truyền dạy bài bản, gắn với tư liệu hóa và số hóa di sản. Địa phương định hướng phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch triển khai dự án sưu tầm, nghiên cứu, bổ sung tư liệu và số hóa tư liệu 12 trò diễn. Trên cơ sở nguồn tư liệu thống nhất, các câu lạc bộ sẽ tổ chức truyền dạy tại cộng đồng, theo dõi, đánh giá kết quả học tập và xây dựng kế hoạch thực hành đầy đủ các trò diễn. Đây là nhiệm vụ cần được ưu tiên khi lực lượng nghệ nhân am hiểu di sản ngày càng ít đi.

Các hoạt động truyền dạy cho thế hệ trẻ được địa phương chú trọng tổ chức thường xuyên.

Cùng với nguồn ngân sách được bố trí theo lộ trình, phường cũng định hướng khuyến khích doanh nghiệp, hội đồng hương và người Đông Sơn xa quê chung tay đóng góp kinh phí, nguồn lực cho các hoạt động. Công tác tuyên truyền, quảng bá sẽ được đổi mới thông qua hệ thống truyền thanh, trang thông tin điện tử và mạng xã hội của địa phương, với nội dung phù hợp từng nhóm công chúng, từ học sinh, thanh niên, người dân đến du khách. Qua đó, Ngũ trò Viên Khê có thêm cơ hội được biết đến rộng rãi hơn, từng bước kết nối với các hoạt động văn hóa, du lịch trên địa bàn.

Từ những câu lạc bộ được thành lập, những buổi tập luyện tại cộng đồng đến định hướng đưa trò diễn vào hoạt động trải nghiệm du lịch, Ngũ trò Viên Khê đang có thêm điều kiện để tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Sức sống của di sản không chỉ nằm ở việc lưu giữ những làn điệu, trò diễn mà còn được nuôi dưỡng từ sự tham gia, thực hành và ý thức tiếp nối của mỗi người dân. Khi những giá trị văn hóa truyền thống vừa được gìn giữ trong cộng đồng, vừa trở thành trải nghiệm có ý nghĩa đối với du khách, di sản sẽ có thêm động lực để lan tỏa và được trao truyền bền vững qua các thế hệ.

Ths. Lê Minh Nguyệt

(Trường Chính trị tỉnh Thanh Hóa)