Giữ “hồn” di sản trong nhịp sống hiện đại

Từ nhiều đời nay, các dân tộc Thái, Mường, Kinh trên địa bàn xã Luận Thành không chỉ sinh sống đoàn kết, gắn bó và tương trợ lẫn nhau, mà còn hình thành nên một hệ thống di sản văn hóa phong phú, đậm đà bản sắc dân tộc, tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc màu. Bởi vậy, việc giữ gìn, bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của đồng bào các dân tộc luôn được xã chú trọng thực hiện, từ đó góp phần tạo “sợi dây” kết nối cộng đồng ngày càng bền chặt và nâng cao đời sống tinh thần cho Nhân dân.

Tiết mục văn nghệ của đồng bào dân tộc Thái xã Luận Thành.

Về thôn Vinh Quang - nơi có đến 97% đồng bào dân tộc Mường sinh sống, qua trao đổi với ông Bùi Thanh Tuấn, người có uy tín trong thôn, được biết: Trải qua quá trình hình thành và phát triển, cộng đồng dân tộc Mường trong thôn đã sáng tạo và bảo tồn những sản phẩm văn hóa vật thể và phi vật thể đa dạng và độc đáo như: các phong tục, tập quán, tín ngưỡng, ẩm thực, trang phục, lễ hội, tri thức dân gian, trò chơi, trò diễn truyền thống...

Trong đó, nét văn hóa đặc sắc nhất phải kể đến lễ mừng cơm mới - một nghi lễ truyền thống mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong đời sống tinh thần của đồng bào Mường. Lễ mừng cơm mới không chỉ là dịp bày tỏ lòng biết ơn đối với trời đất và tổ tiên mà còn là bức tranh sinh động về bản sắc văn hóa của người Mường được gìn giữ từ đời này qua đời khác.

Theo ông Tuấn, lễ mừng cơm mới của người dân tộc Mường ở đây thường được tổ chức sau khi người dân gặt lúa xong, vào khoảng tháng 5 đến tháng 6 và tháng 10 (âm lịch), được tổ chức theo quy mô các hộ gia đình. Lễ mừng cơm mới là một trong những lễ quan trọng và linh thiêng nhất của người Mường, đây cũng là dịp để cầu an, cầu phúc cho gia đình, dòng tộc và cho cả cộng đồng. Do vậy, các gia đình người Mường đều chuẩn bị cho lễ cúng rất chu đáo và phải chuẩn bị từ nhiều tháng trước.

Trong đó, quan trọng nhất là việc chuẩn bị mâm cỗ cúng cơm mới, tùy theo điều kiện của mỗi gia đình nhưng nhất định phải có các món: cơm, cá, gà, thịt lợn, canh măng chua nấu cá hoặc gà. Cơm dùng để cúng phải được nấu từ gạo mới trong vụ mùa vừa gặt.

Sau khi gia chủ chuẩn bị xong đồ lễ sẽ là công việc của thầy cúng. Thầy cúng cũng chính là chủ lễ, đại diện cho chủ nhà ăn mặc chỉnh tề bước lên bàn thờ tiến hành làm lễ cúng để cảm tạ các vị thần đã mang đến cho gia đình, thôn làng vụ mùa no ấm và cầu tổ tiên, thần thánh phù hộ cho mùa màng tiếp theo được mưa thuận gió hòa, bội thu. Sau khi phần cúng lễ kết thúc, các thành viên trong gia đình sẽ quây quần bên nhau để cùng thưởng thức thành quả của mình sau một vụ mùa lao động vất vả và hỏi thăm sức khỏe, tình hình mùa màng, chia sẻ cho nhau những kinh nghiệm để nâng cao năng suất, sản lượng lúa cho vụ mùa năm sau.

Ngoài lễ mừng cơm mới, người Mường trong thôn còn gìn giữ được khá nhiều nét văn hóa truyền thống như: đánh cồng chiêng, hát xường, trò chơi, trò diễn truyền thống... Ông Lê Anh Toán, bí thư chi bộ, trưởng thôn Vinh Quang, cho hay: Xác định di sản văn hóa Mường là “sợi dây” bền chặt gắn kết cộng đồng, góp phần làm phong phú thêm sắc màu văn hóa của các dân tộc trong xã. Bởi vậy, thôn đã tập trung triển khai thực hiện nhiều giải pháp thiết thực nhằm vận động, khuyến khích người dân bảo tồn và phát huy bản sắc dân tộc Mường. Đồng thời, vận động người dân thành lập các đội văn nghệ, thường xuyên mặc trang phục truyền thống trong các dịp lễ, tết; khuyến khích các nghệ nhân, những người am hiểu bản sắc văn hóa Mường tích cực truyền dạy cho thế hệ trẻ...

Xã Luận Thành là địa phương có đồng bào dân tộc Mường, Thái, Kinh cùng sinh sống đan xen lẫn nhau, mỗi dân tộc đều hình thành nên những nét văn hóa truyền thống riêng biệt, từ phong tục, tập quán, lễ hội, các hoạt động văn hóa, văn nghệ, trò chơi dân gian... góp phần tạo nên bức tranh đa sắc màu. Chính vì vậy, việc bảo tồn, phát huy di sản văn hóa của các dân tộc được xã đặc biệt quan tâm thực hiện. Ông Lê Hữu Giáp, Phó Chủ tịch UBND xã Luận Thành, cho hay: Trong thời gian qua, xã đã chú trọng đầu tư xây dựng hệ thống thiết chế văn hóa, sân chơi bãi tập để người dân có nơi vui chơi, giải trí, tập luyện văn nghệ, thể thao; khuyến khích người dân thành lập câu lạc bộ văn hóa dân gian, đội văn nghệ truyền thống và hoạt động thường xuyên, thu hút đông đảo nghệ nhân, già làng, thanh thiếu niên các dân tộc tham gia. Duy trì tổ chức các hoạt động văn hóa - văn nghệ, thể dục - thể thao, tạo sân chơi bổ ích nhằm tăng cường tình đoàn kết trong cộng đồng dân cư. Cùng với đó, xã cũng khuyến khích đồng bào Thái, Mường xóa bỏ các hủ tục, tổ chức việc cưới, việc tang đảm bảo tiết kiệm, văn minh nhưng trên tinh thần giữ gìn phong tục truyền thống. Phối hợp với các đơn vị mở lớp truyền dạy dân ca, dân vũ, hỗ trợ, tôn vinh các nghệ nhân dân gian - những “báu vật sống” trong cộng đồng... Qua đó, không chỉ bảo tồn được di sản văn hóa của các dân tộc mà còn nâng cao đời sống tinh thần cho Nhân dân.

Tuy nhiên, theo ông Giáp, trong nhịp sống xã hội hiện đại, nhiều di sản văn hóa của đồng bào Thái, Mường trên địa bàn xã không tránh khỏi nguy cơ bị mai một. Chính vì vậy, xã đang tích cực phối hợp với các nghệ nhân am hiểu sưu tầm, phục dựng một số lễ hội của các dân tộc đã bị mai một. Đồng thời, tiếp tục khuyến khích người dân, nhất là những người am hiểu lưu giữ chữ viết, trang phục, nghề truyền thống và tổ chức truyền dạy lại cho thế hệ trẻ. Tăng cường quảng bá về giá trị văn hóa truyền thống của địa phương bằng nhiều hình thức, đặc biệt là trên các kênh thông tin đại chúng và không gian mạng.

Bài và ảnh: Nguyễn Đạt