Giữ nhịp xường trong mùa xuân bản Mường

Những ngày này, khi sắc xuân vẫn còn vương trên các bản làng miền núi xứ Thanh, trong tiết trời xuân se lạnh, tiếng hát xường của đồng bào Mường lại ngân vang giữa núi rừng. Không chỉ là làn điệu giao duyên truyền thống, xường còn là ký ức văn hóa, là sợi dây gắn kết cộng đồng, được người Mường gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng dưới nhà sàn, nơi bà con người Mường thường cùng nhau lắng nghe và học hát xường.

Theo các già làng ở những bản Mường xứ Thanh, hát xường là lối hát giao duyên truyền thống, thường diễn ra vào mùa xuân hoặc trong các dịp lễ hội, khi con người tạm gác lại những lo toan thường nhật để hòa mình vào không khí vui tươi của bản làng.

Người hát xường không chỉ cần giọng hát hay mà còn phải thuộc nhiều lời cổ, hiểu được lề lối của làn điệu và biết cách ứng đối linh hoạt. Trong mỗi câu hát, hình ảnh núi rừng, suối nguồn, nương rẫy, cây lúa, bông ngô... được ví von tinh tế, phản ánh đời sống lao động cũng như tâm hồn mộc mạc, chân thành của người Mường. Bởi vậy, hát xường không chỉ là hình thức giải trí mà còn là kho tàng tri thức dân gian, chứa đựng nhiều giá trị văn hóa đặc sắc.

Nghệ nhân ưu tú Lê Thị Hương, thôn Minh Nguyên, xã Minh Sơn, thể hiện hát xường hòa cùng tiếng sáo, tái hiện nét sinh hoạt văn hóa của người Mường trong những ngày đầu xuân.

Theo thời gian, cùng với sự phát triển của đời sống hiện đại, nhiều loại hình sinh hoạt văn hóa truyền thống ở vùng cao dần thu hẹp không gian tồn tại. Hát xường cũng không nằm ngoài xu hướng đó. Những cuộc hát giao duyên kéo dài suốt đêm như trước đây ngày càng ít đi, thay vào đó là những buổi sinh hoạt ngắn gọn trong khuôn khổ các câu lạc bộ văn hóa hoặc các chương trình văn nghệ cộng đồng.

Tuy vậy, ở nhiều bản làng miền núi của tỉnh, người Mường vẫn nỗ lực giữ gìn và duy trì làn điệu truyền thống này. Một trong những người tích cực gìn giữ hát xường ở thôn Trô, xã Giao An là bà Lương Thị Vân, năm nay đã bước sang tuổi 60. Suốt nhiều năm qua, bà Vân vẫn đều đặn tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ của địa phương, đặc biệt là truyền dạy hát xường cho những người yêu thích làn điệu này.

Bà Lương Thị Vân (người thứ hai từ trái qua phải) - người tích cực gìn giữ và truyền dạy làn điệu hát xường ở thôn Trô, xã Giao An.

Mỗi dịp đầu xuân, khi những triền đồi quanh bản còn ngập trong sắc xanh của cây cối, khoảng sân rộng trước nhà sàn của bà Vân lại rộn ràng tiếng nói cười. Các hội viên phụ nữ trong thôn tụ họp về đây để cùng luyện tập hát xường. Trong bộ trang phục truyền thống với váy áo thổ cẩm sặc sỡ, họ vừa nâng chén nước, vừa say sưa luyện từng câu hát. Người thuộc nhiều lời cổ sẽ hướng dẫn cho những người mới tập hát; người hát trước dìu người hát sau. Những câu hát khi trầm, khi bổng vang lên giữa không gian yên bình của bản làng, tạo nên một bầu không khí đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc.

Bà Vân chia sẻ rằng, từ nhỏ bà đã được nghe các bà, các mẹ hát xường trong những dịp lễ hội của bản. Những câu hát ấy dần ngấm vào ký ức, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của bà. “Tôi rất đam mê văn hóa truyền thống của dân tộc mình, nhất là hát xường. Vào những ngày xuân hay dịp lễ hội mà không được cất lên vài câu xường thì trong lòng lại thấy thiếu thiếu điều gì đó. Tôi cũng mong lớp trẻ người Mường sẽ tiếp tục gìn giữ nét văn hóa này. Nếu các cháu yêu thích, tôi luôn sẵn sàng dạy hát”, bà Vân bộc bạch.

Không chỉ những người lớn tuổi, nhiều bạn trẻ trong thôn cũng bắt đầu quan tâm và tìm hiểu về hát xường. Với họ, việc tham gia các buổi sinh hoạt văn hóa không chỉ là cách giải trí mà còn là cơ hội để hiểu thêm về truyền thống của dân tộc mình. Những giọng hát trẻ trung, trong trẻo hòa cùng giọng hát trầm ấm của các thế hệ đi trước đã tạo nên một nhịp cầu kết nối quá khứ với hiện tại.

Chị em phụ nữ thôn Trô, xã Giao An quây quần trước sân nhà sàn, say sưa nghe những câu hát xường.

Trong không khí rộn ràng của những ngày đầu năm, tiếng xường vang lên giữa sắc hoa mùa xuân và màu áo thổ cẩm rực rỡ. Những câu hát mộc mạc nhưng sâu lắng ấy như nhắc nhở mỗi người về cội nguồn văn hóa của dân tộc.

Đồng bào Mường vẫn truyền tai nhau câu nói: “Ngồi nghe hát xường, nồi cơm cũng cháy”. Câu nói giản dị nhưng đủ để thấy sức cuốn hút của làn điệu dân gian này. Ai đã một lần đặt chân đến các bản Mường ở xứ Thanh, được nghe những câu hát xường vang lên giữa núi rừng, hẳn sẽ khó quên cảm giác bồi hồi, xao xuyến.

Phụ nữ Mường thôn Trô, xã Giao An trong trang phục truyền thống đến điểm sinh hoạt văn hóa - nơi những câu hát xường được gìn giữ và trao truyền qua các thế hệ.

Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, việc gìn giữ và phát huy những làn điệu dân ca như hát xường trở nên càng ý nghĩa hơn. Đó không chỉ là trách nhiệm của riêng cộng đồng người Mường mà còn là nhiệm vụ chung trong hành trình bảo tồn bản sắc văn hóa của các dân tộc Việt Nam.

Xuân mới lại về trên những bản Mường xứ Thanh. Giữa đại ngàn xanh thẳm, tiếng hát xường vẫn ngân vang, như mạch nguồn văn hóa lặng lẽ nhưng bền bỉ chảy qua năm tháng, nuôi dưỡng tâm hồn và bản sắc của người Mường hôm nay và mai sau.

Ái Vân