Khói ấm chiều quê

Một buổi chiều tà, tôi đạp xe qua cánh đồng bản Lác, chợt nhìn thấy phía rặng núi xa xa có một quầng khói tỏa lên cao. Những lọn khói màu lam cứ chùng chiềng như muốn níu mặt trời ở lại. Tôi nhẩm tính cung đường, rồi guồng chân thật nhanh, mong tìm đến nơi làn khói vừa bay lên trước khi mặt trời xuống núi.Tôi háo hức như đang tìm về quê nhà năm xưa, nơi có người mẹ tảo tần nhen lửa ấm chiều đông...

Ảnh minh họa: Mai Hương.

Ngày ấy, làng tôi là những mái tranh tuềnh toàng neo bám triền đê cong, với những mùa đông lạnh giá và hiu hắt. Lũy tre oằn cả lưng mà không che nổi cơn gió bấc. Gió cứ thốc vào cửa trước lại luồn cửa sau, cứa vào da thịt nhức thun thút. Mỗi chiều, lũ trò nhỏ chúng tôi đi học về, môi đứa nào cũng tím bầm vì rét. May thay, cứ về đến đầu ngõ là đã có sẵn một đống rấm khói lên ngun ngún. Mẹ tôi là người đốt đống lửa ấy. Chúng tôi sà vào, hơ những bàn tay thâm xịt cho bớt run. Để lửa cháy đượm và tỏa hơi ấm nhiều hơn, mẹ cho thêm một cây củi gộc vào.

Nhà tôi ở đầu làng, nơi mọi người thường xuyên qua lại. Những ngày đông rét mướt, mẹ thường đốt sẵn đống rấm ở đầu ngõ để những người đi chợ, đi làm đồng ngang qua, trẻ đi học về có nơi sưởi lửa. Bố tôi đóng cọc tre, treo những tấm tranh bằng rơm quây quanh đống lửa, che gió cho mọi người ấm hơn. Bác đi nhổ sắn trên núi về vùi vào trong mấy củ; dì đi bẻ ngô dưới đồng lên cũng gác lên than hồng dăm bắp non. Cứ thế, mọi người quây quần vừa trò chuyện, vừa chia nhau củ sắn lùi, bắp ngô nướng, mà trở nên thân thiết, nghĩa tình.

Để đống rấm ngún lửa suốt mùa đông, ngày mưa lụt, bố mẹ tôi thường ra sông vớt củi. Trên dòng lũ đục ngầu, bố tôi dùng câu liêm buộc dây thừng, kéo những gốc cây vào bờ, sau đó dong xe trâu chở về, đắp đống ở gốc xoan đầu ngõ. Những ngày hè, mẹ cùng các bác hàng xóm ra bờ đê đón gió để rê lúa, xảy gạo. Những hạt lúa bổi, vỏ trấu được gom lại, để dành mùa đông nhen lửa. Sẵn củi cành, rơm trấu, nên đống rấm không mấy khi tắt. Nhờ đống rấm ấy mà ngõ nhà tôi ngẫu nhiên trở thành nơi tụ họp của dân làng, ai đi qua cũng ghé vào.

Mỗi lần nghĩ tới quê hương, tôi lại nhớ màu khói lam quấn quýt trên những mái tranh bạc màu. Trong gian bếp, mẹ nhen lửa nấu bữa cơm ngon cho gia đình. Khói bếp làm nên hương vị riêng cho nhiều món ăn. Có khi chỉ vài con cá rô đồng nướng trên than hồng cũng thơm lừng cả xóm. Những ngày giáp tết, mẹ thường làm món thịt trâu gác bếp. Trong cái thơm ngọt đậm đà của miếng thịt trâu còn có cả vị nồng cay của khói. Cỗ bàn ở quê thường có món giả cầy hay rựa mận, muốn nấu những món này chuẩn vị, nhất định phải đốt rơm hun khói cho miếng thịt vàng ruộm lên, tỏa mùi thơm.

Trong làn khói quê luôn đượm mùi rơm rạ, củi khô, các loại lá khác nhau... Khói của lá bạch đàn có mùi tinh dầu, giúp xua bầy muỗi đói lẩn khuất trong các góc nhà bay đi. Lũ trẻ chúng tôi thường đùa nghịch với khói như với một người bạn. Khi ngồi quây quần bên bếp sưởi lửa, bị khói xông cay mắt, đứa nọ xua khói sang phía đứa kia rồi hát: “ Khói về đằng kia ăn cơm với cá/ Khói về đằng đây lấy đá đập đầu”. Khi ngọn khói “nghe lời”, bay sang hướng khác đúng theo ý người hát, cả lũ sẽ cười ré lên khoái chí. Trong trò chơi trốn tìm, đứa nào trốn vào bếp, lúc chui ra sẽ bị bồ hóng, nhọ nồi lem đầy áo quần, mặt mũi. Với trò chơi bài tam cúc, kẻ thua sẽ bị bôi một vết nhọ nồi lên mặt. Sau những trận cười no bụng, mặt ai cũng nguệch ngoạc như anh hề.

Những dấu vết do khói sinh ra ấy làm cho lũ trẻ thôn quê chúng tôi “khác biệt” với trẻ thành phố. Và đôi khi, chúng làm người ta liên tưởng đến sự quê mùa nghèo khó. Thế nhưng với những người sinh ra từ làng, khói không phải là thứ gây phiền hà, thậm chí còn giúp được rất nhiều việc. Lúc nông nhàn, mọi người thường đan lát các đồ mây tre, rồi gác lên chạn bếp để hun khói. Ngày qua ngày, làn khói bếp làm cho những vật dụng đan thủ công dần ngả sang màu nâu đen, trở nên bền chắc hơn và hạn chế được mối mọt. Thỉnh thoảng, ngoài ngõ có tiếng rao “Ai hoạn lợn, thiến me đêêê...!” mẹ tôi lại tất tả chạy ra gọi. Ông thợ hoạn lợn bảo tôi vào bếp cạo một ít bồ hóng, tôi chẳng biết để làm gì. Hóa ra sau khi hoạn lợn xong, ông trét bồ hóng vào vết thương của nó. Qua đó tôi mới biết, theo kinh nghiệm dân gian, khi “triệt sản” vật nuôi, người ta vẫn bôi bồ hóng lên vết thương để sát trùng, giúp nhanh liền da. Khói bếp quả là một thầy thuốc kỳ tài!

Tôi nhớ quay quắt những tháng ngày tuổi thơ hồn nhiên, thỉnh thoảng bày trò nghịch đem rơm ra đốt chơi, chúng tôi thường đồng thanh hát:

Ngồi buồn đốt một đống rơm

Khói lên nghi ngút chẳng thơm chút nào

Khói bay lên tận Thiên Tào

Ngọc Hoàng phán hỏi: “Đứa nào đốt rơm?”

Ngày tôi đi xa quê, ra khỏi bờ tre ngoảnh đầu nhìn lại, thấy khói bếp lững lờ đậu ở tàng cây bên chái nhà, bỗng thấy mắt mình cay xè. Nơi ấy, mẹ tôi đang lặng lẽ gom lá rụng, cành khô, để chờ mùa đông sau tôi sẽ quay về sưởi lửa...

Giờ đây, mẹ tôi cũng đã về trời, không còn ai nhen lửa ấm đợi tôi về nữa. Ở nơi xa quê, mỗi lần gặp làn khói bảng lảng trên ngọn lau, khóm trúc, tôi lại nhớ khôn nguôi dáng lưng còng của mẹ, với cây chổi gầy và quầng khói ấm trong tiết hanh hao...

Mai Hương