Làm báo - truyền thông thời AI (Bài 1): Khi người viết có thêm “trí tuệ không ngủ”

Từ tìm kiếm thông tin, tóm tắt tài liệu đến gợi ý tiêu đề... trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực cho nhiều nhà báo. Sự xuất hiện của “trí tuệ không ngủ” này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả công việc mà còn góp phần thay đổi cách làm báo trong môi trường truyền thông số.

Phóng viên Báo và Phát thanh, truyền hình Thanh Hóa tác nghiệp. Ảnh: Phương Hằng

Hơn 10 năm gắn bó với nghề báo, nhà báo Đinh Thị Huê (bút danh Đinh Huê), phóng viên Báo Bảo vệ Pháp luật, đã chứng kiến nhiều thay đổi trong hoạt động báo chí, từ cách thu thập thông tin, biên tập nội dung đến phương thức xuất bản và tiếp cận công chúng. Chị vẫn nhớ thời điểm những chiếc máy tính xách tay, máy ảnh kỹ thuật số trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực cho phóng viên, giúp quá trình tác nghiệp trở nên “dễ thở” hơn. Đến nay, sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI) tiếp tục tạo nên những bước chuyển mới trong nghề.

Với nhà báo Đinh Huê, AI giống như một “trợ lý đặc biệt”, có thể hỗ trợ 24/7 ở bất cứ đâu, miễn có kết nối internet. Chị thường sử dụng AI để tổng hợp tài liệu, gợi ý góc tiếp cận đề tài, hỗ trợ phân tích dữ liệu, chuyển đổi nội dung ghi âm thành văn bản, rà soát lỗi chính tả, đề xuất tiêu đề bài viết... “Đặc biệt, đối với các sản phẩm đa phương tiện, AI hỗ trợ hiệu quả trong các khâu tổng hợp dữ liệu, chỉnh sửa văn bản, đọc lời bình...".

Một trong những tiện ích nhà báo Đinh Huê cảm nhận rõ trong quá trình sử dụng AI là khả năng xử lý thông tin nhanh, đặc biệt với các tin tức thời sự đòi hỏi khắt khe về thời gian. Nhờ đó, phóng viên có thêm thời gian để xác minh thông tin, gặp gỡ nhân vật, kiểm chứng thực tế... góp phần bảo đảm thông tin đến với công chúng nhanh chóng và đáng tin cậy hơn.

Trách nhiệm nghề nghiệp, tình yêu với công việc cùng sự hỗ trợ của công nghệ đã góp phần giúp các tác phẩm của chị ghi dấu ấn tại nhiều giải báo chí, như: Giải Búa liềm vàng quốc gia; Giải Báo chí toàn quốc về phòng, chống tham nhũng, tiêu cực; Giải Báo chí Trần Mai Ninh; Giải Nét đẹp người làm báo xứ Thanh... Dù vậy, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trong tay những người làm báo có chuyên môn và bản lĩnh nghề nghiệp. “AI có thể hỗ trợ xử lý thông tin nhưng không thể thay thế vai trò kiểm chứng, đánh giá và chịu trách nhiệm đối với nội dung thông tin. Vì vậy, bên cạnh việc làm chủ các công cụ công nghệ mới, người làm báo cần có nền tảng nghiệp vụ vững chắc, khả năng thẩm định nguồn tin và tư duy phản biện”, nhà báo Đinh Huê nhấn mạnh.

Với những phóng viên trẻ, công nghệ này đã trở thành một phần quen thuộc trong quy trình tác nghiệp hằng ngày. Phóng viên Trịnh Khánh Linh, Phòng Nội dung số, Báo và Phát thanh, truyền hình Thanh Hóa đã sớm ứng dụng AI vào công việc. Đảm nhiệm sản xuất các sản phẩm báo chí trên nền tảng số, phóng viên Trịnh Khánh Linh xây dựng cho mình một hệ thống các ứng dụng AI phục vụ từng công đoạn, từ tìm kiếm tư liệu, xây dựng đề cương, thiết kế hình ảnh đến sản xuất các sản phẩm đa phương tiện... Với mỗi đề tài được giao hoặc tự phát hiện, Khánh Linh thường sử dụng AI để gợi ý đề cương chi tiết, tổng hợp thông tin từ các nguồn chính thống, hỗ trợ sàng lọc và hệ thống hóa tư liệu. Trong quá trình sản xuất nội dung, AI tiếp tục hỗ trợ tạo hình minh họa, thiết kế infographic, trình chiếu dữ liệu...

Phóng viên Khánh Linh học tập, nghiên cứu để sử dụng AI hiệu quả và có trách nhiệm. Ảnh: VÂN ANH

Đặc biệt, với những tình huống khẩn cấp, đột xuất như thông tin thiên tai, bão lũ... Khi đó, chỉ với một chiếc điện thoại có kết nối internet, phóng viên có thể xử lý nhiều khâu sản xuất, hoàn thiện sản phẩm đa phương tiện và gửi về tòa soạn trong thời gian ngắn. “AI giúp rút ngắn đáng kể thời gian thực hiện công việc, đặc biệt ở những khâu kỹ thuật vốn trước đây đòi hỏi nhiều nhân lực và thiết bị”, phóng viên Trịnh Khánh Linh chia sẻ. Trong quá trình dựng chương trình, công nghệ này có thể hỗ trợ đọc lời bình, tạo hiệu ứng kỹ xảo, cải thiện chất lượng hình ảnh tư liệu cũ hoặc nâng cao độ sắc nét của các video...Theo Khánh Linh, AI hiện hỗ trợ khoảng 50% khối lượng công việc của chị. Khánh Linh chia sẻ: “Điều quan trọng không nằm ở việc sử dụng bao nhiêu ứng dụng AI mà là hiểu rõ quy trình sản xuất báo chí để lựa chọn công cụ phù hợp cho từng khâu. Tôi nghĩ, phóng viên hiểu công việc mình đang làm và đặc điểm của từng công đoạn để giao việc cho các ứng dụng khác nhau. Khi sử dụng AI theo một hệ thống hợp lý, công việc sẽ tiết kiệm được rất nhiều thời gian, công sức mà vẫn bảo đảm hiệu quả và chất lượng sản phẩm”. Tuy nhiên, “nếu bản thân còn lúng túng, chưa hiểu rõ về AI thì việc ứng dụng vào công việc sẽ không mang lại hiệu quả mong muốn. Đối với công cụ “đặc biệt” như AI, người sử dụng cần dành thời gian nghiên cứu kỹ để hiểu, sử dụng tính năng từng công cụ phù hợp với công việc và sử dụng một cách có trách nhiệm”, Linh cho biết thêm.

Có thể thấy, AI đang từng bước trở thành công cụ quen thuộc hỗ trợ các nhà báo trong hoạt động báo chí. Khảo sát của Viện Báo chí và Truyền thông (2025) với 240 người làm báo cho thấy 96,3% nhà báo đã sử dụng AI ở nhiều mức độ khác nhau. Trong đó, 31,3% sử dụng thường xuyên, 28,8% sử dụng khi cần, 22,5% sử dụng không thường xuyên và 12,9% đang trong giai đoạn thử nghiệm. AI được sử dụng chủ yếu để phân tích dữ liệu (30%), gợi ý tiêu đề (25%) và tóm tắt nội dung (16,7%). AI đã và đang trở thành công cụ hỗ trợ thiết thực, giúp người làm báo nâng cao hiệu quả công việc. Tuy nhiên, sự phát triển của công nghệ không làm thay đổi những nguyên tắc cốt lõi của nghề báo. Có tới 59,6% nhà báo được khảo sát cho rằng nội dung do AI tạo ra cần được kiểm chứng kỹ lưỡng trước khi sử dụng.

AI có thể giúp xử lý thông tin nhanh hơn, nhưng sự chính xác, trách nhiệm và bản lĩnh nghề nghiệp vẫn thuộc về con người. Đó cũng là những giá trị làm nên nghề báo và không thể thay thế trong thời đại AI.

Phan Vân