Lắng đọng không gian thiêng nơi ngôi đền mang tên chí sĩ Tống Duy Tân

Tọa lạc tại số 02 đường Lê Phụng Hiểu, phường Hạc Thành, tỉnh Thanh Hóa, đền Tống Duy Tân (phủ Cốc) như một khoảng lặng bình yên nằm giữa trung tâm đô thị sôi động. Qua gần 5 thế kỷ song hành cùng đất và người xứ Thanh, ngôi đền không chỉ giữ vai trò là điểm tựa tâm linh mà còn cất giữ bí mật lịch sử đầy xúc động về một vị thủ lĩnh trong phong trào Cần Vương.

Di tích lịch sử văn hoá đền thờ Tống Duy Tân ở phường Hạc Thành, tỉnh Thanh Hóa.

Ngược dòng thời gian về thế kỷ XVII, nơi đây ban đầu là ngôi đền nhỏ thờ Mẫu Thủy Tinh công chúa.

Đến thế kỷ XVIII, Nhân dân làng Cốc mở rộng khuôn viên, rước bài vị Cao Sơn Đại vương về thờ làm Thành hoàng làng. Theo năm tháng, sự giao thoa tự nhiên giữa tín ngưỡng dân gian và tâm thức cộng đồng đã tạo nên một không gian “Tam giáo đồng nguyên” độc đáo: có chùa thờ Phật, có đền thờ Mẫu và nghè thờ thần.

Đến cuối thế kỷ XIX, sau sự kiện nghĩa liệt của nhà chí sĩ Tống Duy Tân, ngôi đền được Nhân dân lập ban thờ ông và chính thức mang tên đền Tống Duy Tân.

Năm 1991, đền được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch) công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.

Bước qua cổng đền, du khách sẽ bắt gặp một không gian cổ kính, mát lành dưới vòm lá của hai cây bàng cổ thụ có tuổi đời hơn một thế kỷ. Tâm điểm của di tích là ngôi chính điện rộng lớn xây theo kiến trúc tám mái, lợp ngói ống truyền thống, trên nóc đắp nổi hình ảnh “Lưỡng long tranh châu” cùng các họa tiết lá cúc, rồng mây tinh xảo.

Bên trong đền thờ được bố trí hài hòa với các ban thờ chính: Ban thờ Phật, ban thờ Thánh, động Sơn Trang; ban thờ Thành hoàng làng Cốc, ban thờ chí sĩ Tống Duy Tân và Cao Bá Điển; không gian tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ của địa phương, nơi Nhân dân gửi gắm niềm tri ân sâu sắc.

Phần mộ chí sĩ Tống Duy Tân được đặt trong khuôn viên đền thờ.

Đền Tống Duy Tân gắn liền với tên tuổi và cuộc đời của nhà chí sĩ Tống Duy Tân (1838 - 1892), vị tiến sĩ triều Nguyễn, thủ lĩnh kiên trung của Cuộc khởi nghĩa Hùng Lĩnh trong phong trào Cần Vương.

Ông bị thực dân Pháp bắt giữ và xử tử vào mùng 5 tháng 10 năm Nhâm Thìn (tức ngày 23/11/1892). Nhằm trấn áp tinh thần yêu nước của Nhân dân xứ Thanh, kẻ thù đã bêu đầu ông ở chợ trâu bò ngay trước mặt làng Cốc. Khâm phục trước khí tiết lẫm liệt của người anh hùng, các học sinh của cụ Tống Duy Tân đã bí mật lấy trộm thủ cấp, đem giấu ẩn mật vào trong ngôi đền làng Cốc để khói hương bảo vệ.

Câu chuyện lịch sử thiêng liêng ấy được người xưa đúc kết lại qua đôi câu đối hiện vẫn lưu giữ tại đền: “Phân thân uy dũng vạn cổ thử Bồng Trung/ Lưu huyết ân tình bách niên tồn Phủ Cốc“ (Tạm dịch: Thân xác dũng liệt ngàn năm còn ở Bồng Trung/ Máu đào ân tình trăm năm vẫn lưu tại Phủ Cốc).

Bia tưởng niệm các liệt sĩ trong khuôn viên đền thờ.

Dù trải qua nhiều biến thiên thời cuộc, đền thờ Tống Duy Tân vẫn gìn giữ được nhiều hiện vật giá trị. Trong chính điện hiện có hơn 20 pho tượng bằng gỗ và đồng được chế tác tinh xảo như tượng Ngọc Hoàng, Hộ Pháp, Kim Cương, các tượng Mẫu... cùng nhiều bộ bao lam, hoành phi, liễn đối sơn son thếp vàng.

Đặc biệt, nhà đền vẫn lưu giữ một đôi phỗng đá và một đôi nghê đá cổ, những hiện vật lặng lẽ làm chứng nhân cho suốt chiều dài thăng trầm của di tích.

Sắc phong được lưu giữ trang trọng tại đền.

Những hiện vật đá cổ lưu giữ tại di tích.

Phía sau những pho tượng được gìn giữ hay mái đền rêu phong, yếu tố góp phần tạo nên sự trường tồn của di tích còn nằm ở tấm lòng phụng sự bền bỉ qua nhiều thế hệ.

Theo chân đồng thầy từ năm 12 tuổi, Nghệ nhân Ưu tú Trần Văn Thuận đã có hơn nửa cuộc đời gắn bó với nơi này, cùng Nhân dân địa phương dựng lại ngôi đền từ ngày còn sơ sài, thiếu thốn. Đến nay khi đã ở tuổi ngoài 60, ông Thuận lại ân cần hướng dẫn, trao dần việc thực hành nghi lễ và quản lý cho người trẻ tiếp nối là anh Phạm Thế Cường.

Nhờ sự tiếp bước ấy, mạch nguồn tâm linh dưới mái đền vẫn chảy trôi, hòa vào nhịp sống hiện đại hôm nay.

Khuôn viên đền thờ xanh mát dưới bóng cây lớn.

Hằng năm, cứ đến ngày 25/8 âm lịch, nhà đền lại trang trọng mở lễ hội để Nhân dân và du khách gần xa hội tụ về chiêm bái, tưởng nhớ chí sĩ yêu nước Tống Duy Tân.

​Giữa không khí rộn ràng của tiếng trống hội, các nghi thức dâng hương, tế lễ và đọc chúc văn diễn ra trang nghiêm, linh thiêng. Mỗi người tìm về đây không chỉ để cầu bình an, mà còn để thắp một nén hương tri ân, gửi lòng biết ơn sâu sắc đến vị anh hùng của quê hương.

Minh Quyên