Ngày 23 tháng Chạp - Ý nghĩa và phong tục

Nếu dịp Tết Nguyên đán được ví von như những buổi rạng đông của sự khởi đầu thì ngày 23 tháng Chạp chính là dấu mốc đặc biệt, gắn với nghi thức tâm linh quan trọng đối với người Việt là tiễn ông Công, ông Táo lên chầu trời.

Những bộ mã ông Công, ông Táo với đủ hình dáng, màu sắc được bày bán.

Trong lòng văn hóa, tín ngưỡng dân gian

Theo quan niệm dân gian, Táo Quân là bộ ba vị thần, gồm có 1 nữ và 2 nam. Người ta thường công nhận rằng thổ công được gộp chung trong bộ ba đó, gồm thổ kỳ, thổ địa, thổ công. Các vị này được biểu trưng bằng hình ảnh ba viên gạch xếp thành cái kiềng đun bếp, trong đó viên gạch thứ nhất tiêu biểu cho đất nói chung, viên gạch thứ hai là đất trong nhà và viên gạch thứ ba là thần bếp.

Dân gian Việt Nam đều có lưu truyền sự tích, truyền thuyết về ba vị Táo Quân. Bối cảnh, tình tiết nhiều chỗ khác nhau nhưng kết thúc đều bằng mô típ cảm động, trong cùng một ngày, ba con người nặng nghĩa tình đều hóa thân trong biển lửa.

Thượng đế xúc động trước câu chuyện ấy nên giao cho họ trông nom bếp núc của tất cả các gia đình trên thế gian và đánh giá hành vi của con người, gọi chung là Định Phúc Táo Quân, nhưng mỗi người giữ một công việc. Đông Trù Tư Mệnh Táo Phủ Thần Quân (Thổ Công), làm công việc trông coi bếp núc; Thổ Địa Long Mạnh Tôn Thần (Thổ Địa), trông coi việc nhà cửa; Ngũ Phương Ngũ Thổ Phúc Đức Thánh Thần (Thổ Kỳ), trông coi việc chợ búa.

Theo dòng chảy văn hóa truyền thống của dân tộc, căn bếp luôn giữ một vị trí đặc biệt quan trọng. Đó không chỉ là nơi nấu những bữa cơm ngon cho các thành viên trong gia đình, mà còn là biểu tượng của sự sum họp, hạnh phúc gia đình. Vì thế, tục lệ cúng Táo Quân không chỉ là nghi thức tri ân vị thần cai quản nếp nhà suốt một năm qua, mà còn là lời nhắc nhở nhẹ nhàng để mỗi thành viên biết trân trọng và trách nhiệm hơn với tổ ấm của mình, nhớ về công ơn của các thánh thần, tiên tổ đã che chở, độ trì cho sức khỏe dồi dào, mọi sự hanh thông, thuận lợi...

Trong bài viết “Tết Nguyên đán của người Việt Nam”, tác giả Nguyễn Văn Huyên đã ghi chép tỉ mỉ về phong tục này: “Ngày 23 tháng Chạp, Táo Quân, thần trông coi đời sống của gia đình mà ngài che chở và giám sát, lên trời để tâu trình tỉ mỉ với Ngọc Hoàng về cách ăn ở của mọi người trong gia đình năm qua”.

Để chuẩn bị cho sự kiện tâm linh quan trọng ấy, mọi người sẽ tìm cách “lấy lòng” các vị thần bếp bằng cách cúng một mâm cơm cúng và thành tâm gửi gắm những mong cầu, ước nguyên. Người ta đốt cho các thần những chiếc mũ tuyệt đẹp trang điểm hoa sặc sỡ, nhiều thoi vàng và bạc bằng hàng mã. Người ta thả xuống con sông gần nhất những con cá chép cho các thần dùng làm vật cưỡi trên chặng đường mây dài từ mặt đất lên thiên đình.

Chuyện “chầu trời” của các ngài được cả hạ giới dõi theo. Dường như ai nào cũng hồi hộp, thấp thỏm về những điều mà các táo quân sẽ bẩm báo với Ngọc Hoàng về gia đình mình. Và tâm lí chung, ai chẳng mong các táo sẽ ghi nhận cho những điều tốt lành, hay, đẹp mà bản thân và gia đình đã nỗ lực, cố gắng trong suốt năm qua và đại xá cho những điều còn thiếu xót, không nên, không phải.

Cũng chính quan niệm, phong tục gắn liền với chuyến lên chầu trời, bẩm báo Ngọc Hoàng của các Táo Quân đã trở thành chất liệu cho văn học dân gian... nảy nở. Các tác phẩm, chương trình này phần lớn được xây dựng theo hướng trào phúng, vừa có yếu tố gây cười vừa mang tính giáo dục sâu sắc.

Hòa cùng nhịp sống hiện đại

Trải qua bao thăng trầm thời gian, chẳng ai biết chính xác tục cúng ông Công, ông Táo có ở nước ta tự bao giờ. Chỉ biết rằng, nghi lễ ấy đã trở thành dòng chảy âm thầm trong mạch nguồn văn hóa Việt từ thuở xa xưa cho đến tận ngày nay, ăn sâu vào tiềm thức mỗi người dân Việt Nam.

Ngày nay, tục cúng ông Công, ông Táo vào ngày 23 tháng Chạp ít nhiều có sự thay đổi. Các bộ mã (vàng mã) ông Công, ông Táo được thiết kế đa dạng về hình dáng, kích cỡ và màu sắc, bao gồm mũ, áo, hia, cùng “vật cưỡi” là cá chép, đáp ứng nhu cầu từ đơn giản đến cầu kỳ của người dân. Sản phẩm được bày bán phổ biến tại các chợ và cửa hàng đồ mã hoặc có thể dạo một vòng trên các trang mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và “chốt đơn” ưng ý bằng một thao tác chạm tay.

Tùy theo điều kiện, hoàn cảnh, sở thích mà cách chuẩn bị mâm lễ, cơm cúng của mỗi gia đình cũng khác nhau. Trong khi nhiều gia đình thích dâng cỗ chay thì cũng có nhiều gia đình bày biện mâm cỗ mặn...

Thả cá chép là một trong những nghi thức tâm linh không thể thiếu trong ngày 23 tháng Chạp.

Chị Nguyễn Minh Tâm, phường Đông Quang, chia sẻ: “Với tâm linh người Việt, bên cạnh tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên thì tục thờ ông Công, ông Táo có ý nghĩa đặc biệt. Vì thế, từ mấy ngày trước, tôi đã lo sắp xếp, bố trí công việc để có thời gian chăm chút, chu đáo việc lễ lạt”.

Những thay đổi trong phong tục cúng ông Công, ông Táo ngày 23 tháng Chạp phản ánh sự phát triển của đời sống xã hội. Tuy nhiên, từ trong thực tiễn hôm nay, nhiều người không khỏi băn khoăn, trăn trở trước một số hành động chưa đúng, chưa đẹp của một bộ phận người dân trong ngày tiễn đưa ông Công, ông Táo.

Thay bằng việc cố gắng tu tâm dưỡng tính, năng làm việc tốt, sống thân ái, hòa nhã, “giữ lửa” hạnh phúc trong hôn nhân, nhiều người quá chú tâm vào hình thức, sẵn sàng chi tiền để mua thật nhiều đồ mã thật to, thật đẹp mà quên đi giá trị, ý nghĩa, thông điệp văn hóa, giáo dục được các thế hệ cha ông gửi gắm.

Không chỉ dừng lại ở nghi thức dâng vật cưỡi tiễn Táo Quân, thả cá chép còn là bài học về tâm tính thiện lành và bảo tồn đa dạng sinh học. Tuy nhiên, việc thực hiện nghi thức này một cách hời hợt, tùy tiện của bộ phận người dân đã vô tình gây hại cho môi trường, đánh mất giá trị nhân văn sâu sắc của phong tục này.

Ngày 23 tháng Chạp không chỉ diễn ra phong tục tiễn đưa vị thần cai quản bếp núc về trời, mà còn là sợi dây kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa tâm linh và đời sống gia đình Việt. Bảo tồn nét đẹp này không nhất thiết phải nằm ở mâm cao cỗ đầy, vàng mã cầu kì... mà chính là ở việc giữ gìn sự ấm cúng của gian bếp trong gia đình, căn tính thiện lành trong tâm hồn mỗi con người.

Khi mỗi chúng ta biết trân trọng những giá trị tinh thần cốt lõi, văn hóa truyền thống sẽ mãi là dòng chảy mát lành, điểm tựa tinh thần giữa lòng nhịp sống hiện đại.

Hoàng Linh