"Ngựa xe về Bồng Báo”

Nhân Tết Bính Ngọ (2026) xin nói về câu thành ngữ: "Ngựa xe về Bồng Báo” được lan truyền từ xưa đến nay.

Nghè Vẹt (xã Vĩnh Hùng) không chỉ mang giá trị kiến trúc nổi bật, mà còn là nơi ghi dấu những câu chuyện lịch sử về dòng họ Trịnh trên đất Biện Thượng ở thời kỳ Lê Trung hưng.

Bồng Báo là vùng đất chỉ về các làng Biện Thượng, Đông Biện, Biện Hạ. Cuối thế kỷ XIX làng Biện Thượng đổi là Bồng Thượng, làng Đông Biện đổi là làng Bồng Trung, làng Biện Hạ đổi là làng Bồng Hạ. Riêng làng Biện Thượng còn có tên gọi là làng Báo. Từ xưa tới nay những tên núi, tên sông chùa chiền được gọi theo tên làng như núi Hùng Lĩnh gọi là núi Báo, bến đò Báo, chùa Báo, phủ Báo, nhân sâm trên núi Hùng Lĩnh cũng gọi là sâm Báo... Hiện nay các làng Bồng Thượng, Bồng Trung, Bồng Hạ thuộc xã Biện Thượng.

Trước 3 làng có dòng sông Mã chảy qua, sau làng có dãy núi Mông Cù có đỉnh cao 374m. Phía đông có dãy núi Biện Lĩnh (gọi theo làng là núi Bền), phía Tây có dãy núi Hùng Lĩnh (gọi theo làng là núi Báo). Sách Đại Nam nhất thống chí triều Nguyễn viết: “Mạch núi từ phía đông núi Hùng Lĩnh, theo ven sông Mã bỏ xuống, nổi vọt lên 29 ngọn, đứng xa mà trông hiện ra nhiều hình tàn lộng, như lâu đài, như cờ quạt, như voi, ngựa, như gấm hoa, như bình phong, khi râm, khi nắng, buổi sáng, buổi chiều khí sắc luôn thay đổi”. Nhà sử học Phan Huy Chú viết về tỉnh Thanh Hóa “vẻ non sông tốt tươi chung đúc nên sinh ra nhiều bậc vương tướng, khí tinh hoa tụ họp lại nảy ra nhiều văn nho... Bởi vì đất thiêng thì người giỏi nên nảy ra những bậc phi thường, vượng khí chung đúc nên xứng đáng đứng đầu cả nước”. Đất Báo Bồng là một miền đất thiêng.

Năm Bính Ngọ (1546), Trịnh Kiểm rút quân về Thanh Hóa lập hành điện ở Vạn Lại (Thọ Xuân) để cho vua ở và dựng hành dinh ở làng Biện Thượng gọi là phủ Liêu. Phủ Liêu là cả một hệ thống cung điện, đền đài khá hoàn chỉnh làm nơi thờ tự tiên tổ, nơi ăn ở và làm việc của nhà Trịnh trong công cuộc “Phù Lê diệt Mạc”.

Sau khi nhà Mạc cơ bản bị diệt, cuộc nội chiến Nam - Bắc triều chấm dứt. Tháng 4 năm 1593 chúa Trịnh Tùng rước vua Lê từ Thanh Hóa ra Thanh Long ngự ở chính điện. Năm 1599, chúa Trịnh Tùng lập ra phủ Chúa ở Thăng Long làm nơi ở và làm việc của chúa Trịnh. Lúc bấy giờ ở Biện Thượng và Thăng Long vẫn có sự giao lưu thường xuyên. Không có một đời chúa nào mà không có một lần về bái yết tôn lăng hoặc lưu lại Biện Thượng trong khi đi tuần trong kinh lý trấn Thanh Hoa. Không một quan đại thần nào mà không có một lần về chiêm ngưỡng quê hương đất tổ nhà Trịnh.

Đất Báo Bồng là đất học. Thời Hán học có nhiều người đỗ đạt cao hàng Tiến sĩ như Trịnh Khắc Tuy, Trịnh Kiên, Lê Đăng Phụ (Biện Thượng), Đỗ Thiện Chính, Tống Duy Tân, Đỗ Thiện Kế (Đông Biện). Đặc biệt có Trịnh Tuệ đậu trạng nguyên (Biện Thượng). Ngoài ra cả hai làng Biện Thượng và Đông Biện còn có rất nhiều người đậu Cử nhân và Tú tài. Chỉ riêng làng Đông Biện dưới triều Nguyễn ngoài hai người đỗ đại khoa còn có 27 người đỗ cử nhân và hơn 40 người đỗ tú tài. Làng Đông Biện được người đương thời ca ngợi “Nghệ Đông Thành, Thanh Đông Biện” (Đông Thành thuộc huyện Diễn Châu (cũ), tỉnh Nghệ An có nhiều người đỗ đạt).

Ở Bồng Báo có nhiều người đỗ đạt được bổ làm quan trong triều như Trịnh Tuệ chức Tể Tướng, Trịnh Khắc Tuy chức Thượng thư bộ Lễ, Lê Đăng Phụ chức Đại Tư đồ, Đỗ Thiện Chính chức Hữu Thị lang bộ Công, Trịnh Kiên chức Học sĩ, Nguyễn Huy Tế chức Phó Đô ngự sử... Ngoài ra còn có rất nhiều người làm quan ngoài tỉnh với những chức: Tổng đốc, Án sát, Đốc học, Tri phủ, Tri huyện, Huấn đạo...

Đã có nhiều câu thơ về Báo Bồng quê hương Chúa Trịnh và đất Báo Bồng lắm người học hành đỗ đạt cao và làm quan: “Ngựa xe về Bồng Báo”; “Bồng Báo là đất quý hương/ Ai về Bồng Báo kéo dây cương ngựa thờ”. Trong truyện thơ Quan Âm Thị Kính, trong đó có câu “Ngựa bất kham thôi phó về Bồng Báo”. Câu thơ nói đến đất Bồng Báo giỏi dạy người xấu thành người tốt.

Phát huy truyền thống quê hương, từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, truyền thống hiếu học ở Bồng Thượng, Bồng Trung được phát huy mạnh mẽ. Cả hai làng Bồng Thượng và Bồng Trung hiện có 4 giáo sư, 5 phó giáo sư, 17 tiến sĩ. Nhiều người thoát ly đi làm cán bộ của Đảng và Nhà nước. Tiêu biểu là Lê Văn Bảo (Bồng Thượng) Bí thư Chi bộ Đảng Trường Quốc học Quy Nhơn, tỉnh Bình Định năm 1930; Phạm Đức Dy (Bồng Trung), Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VI, Bí thư Tỉnh ủy Hà Tuyên; Lê Tiến Thọ (Bồng Thượng) Thứ trưởng Bộ Văn hóa – Thông tin; nhiều người giữ chức Cục trưởng, Vụ trưởng, Viện trưởng, Bí thư Huyện ủy, Chủ tịch UBND huyện....

Lê Khắc Tuế (CTV)