Người nghệ nhân giữ lửa, trao truyền chữ Thái cổ

Sinh ra và lớn lên ở vùng đất Mường Khoòng (nay thuộc xã Bá Thước) – một trong những Mườnglớn, giàu truyền thống lịch sử, văn hóa của người Thái xưa của miền Tây Thanh Hóa, Nghệ nhân Ưu tú Hà Nam Ninh gần như dành trọn cuộc đời mình cho việc bảo tồn, nghiên cứu và truyền dạy chữ Thái cổ, một di sản văn hóa đặc sắc đang đứng trước nguy cơ mai một theo thời gian.

Hành trình giữ chữ của dân tộc

Sinh năm 1949, thuở nhỏ, cậu bé Hà Văn Nênh (tên khai sinh của ông Hà Nam Ninh) đã sớm được tắm mình trong dòng chảy văn hóa Thái vắt ngang tuổi thơ. Đó là tiếng nói Thái vang lên trong mỗi nếp nhà sàn, trong lời ru của mẹ, trong những làn điệu khặp da diết, nồng nàn bên bếp lửa hồng mỗi đêm. Thế nhưng, thực tại lúc bấy giờ lại là một nốt trầm buồn, đại đa số dân bản, trong mường dù thạo tiếng nói nhưng lại chưa biết đọc, biết viết chữ của dân tộc mình. Chữ viết tồn tại rải rác trong các bản sách cổ, trong trí nhớ của một số người cao niên. Chính thực tế ấy đã gieo vào lòng cậu bé Nênh nỗi trăn trở, nếu không có người học, người đọc, chữ Thái rồi sẽ mai một?

Ông Hà Nam Ninh bền bỉ lưu giữ chữ Thái cổ.

Được gia đình tạo điều kiện cho ăn học, ông Hà Nam Ninh trở thành thầy giáo, sau đó đảm nhiệm nhiều vị trí trong ngành giáo dục và từng giữ chức Phó Chủ tịch UBND huyện Bá Thước (cũ), phụ trách lĩnh vực văn hóa – xã hội. Quãng thời gian công tác không chỉ giúp ông có điều kiện tiếp cận hệ thống tư liệu, mà còn có cái nhìn sâu sắc về nguy cơ mai một văn hóa dân tộc trong quá trình phát triển và hội nhập. Từ đó, hành trình gìn giữ chữ Thái cổ của ông bắt đầu một cách bền bỉ và lặng lẽ.

Ông Hà Nam Ninh giới thiệu cuốn tài liệu chữ Thái cổ.

Gìn giữ những trang sách cổ

Trong căn nhà sàn nhỏ bên bờ sông Mã, hiên nay, ông Hà Nam Ninh còn lưu giữ hàng trăm đầu sách, tư liệu quý bằng chữ Thái, có niên đại hàng chục, thậm chí hàng trăm năm. Mỗi cuốn sách là một mảnh ghép của lịch sử, văn hóa và đời sống cộng đồng người Thái.

Để có được kho tư liệu ấy, ông đã không quản ngại đường xa, vượt núi băng rừng, hễ nghe nơi nào còn lưu giữ sách cổ, văn khế, truyện thơ hay gia phả viết bằng chữ Thái là ông tìm đến xin chép lại hoặc mua bằng tiền tiết kiệm của gia đình. Có những bản sách đã mục nát, chữ mờ nhòe, ông phải kiên trì phục dựng từng nét chữ.

Trong tủ sách của ông có nhiều tài liệu lịch sử đặc biệt quý giá như: “Văn khế địa giới đất đai giữa các bản, các tổng”, “Ghi chép về lịch sử hình thành cộng đồng cư dân”, “Thần phả, truyện kể về các nhân vật lịch sử”, “Thống kê đinh điền, sản vật, thuế má”. Đặc biệt, ông lưu giữ bản truyện thơ “Truyện kể đường lên thiên đàng” được cho là xuất hiện từ thời vua Lê Chiêu Tông, cách đây hơn 500 năm.

Ngoài ra còn có nhiều tác phẩm văn học dân gian nổi tiếng như “Khăm Panh”, “Khun Lú - Nàng Ủa”, “Sống Chụ Son Sao”, “Pha - dua”... Những tác phẩm này không chỉ có giá trị văn chương, mà còn phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan, luật tục và đời sống tinh thần phong phú của cộng đồng người Thái ở Thanh Hóa nói riêng và cộng đồng người Thái cả nước nói chung. Với ông mỗi trang sách không chỉ là chữ viết, mà là linh hồn của tổ tiên.

Những trang chữ Thái cổ được ông Hà Nam Ninh ghi chép cẩn thận.

Từ người sưu tầm đến người truyền dạy

Không dừng lại ở việc sưu tầm, từ năm 1985 đến 1995, ông Hà Nam Ninh miệt mài biên soạn nhiều tài liệu giảng dạy như: “Bộ chữ Thái cổ Thanh Hóa”, “Bộ dạy chữ Thái Việt Nam tại Thanh Hóa”, “Tài liệu dạy tiếng dân tộc Thái”.

Ông hệ thống lại mặt chữ, phiên âm, đối chiếu với tiếng Việt để người học dễ tiếp cận. Sau khi hoàn thiện giáo án, ông mở các lớp dạy chữ Thái miễn phí tại địa phương. Học viên của ông không chỉ là người cao tuổi muốn tìm lại cội nguồn, mà còn có cán bộ, giáo viên, sinh viên và cả học sinh dân tộc Thái.

Năm 2006, ông được cấp chứng chỉ giảng dạy chữ Thái. Năm 2007, ông được mời giảng dạy tiếng Thái cho 13 giảng viên Trường Đại học Hồng Đức – một bước đi quan trọng tạo tiền đề triển khai đề án dạy tiếng Thái trong hệ thống giáo dục của tỉnh.

Sau khi nghỉ hưu năm 2004, ông dành nhiều thời gian hơn cho việc nghiên cứu, chỉnh lý tài liệu và tham gia đào tạo, bồi dưỡng tiếng Thái cho cán bộ công chức công tác tại vùng dân tộc, miền núi.

Ông Hà Nam Ninh dạy chữ Thái cho học sinh tại trường THCS DTNT Bá Thước.

Giữ lửa cho thế hệ trẻ

Ở tuổi ngoài 70, ông vẫn thường xuyên được các trường học mời giao lưu, nói chuyện chuyên đề, truyền cảm hứng cho học sinh về văn hóa dân tộc. Ông luôn nhấn mạnh: “Người Thái phải biết nói tiếng Thái, biết hát khặp và hiểu cội nguồn của mình”. Theo ông, để việc giảng dạy đạt hiệu quả, giáo án phải đổi mới, gắn với đời sống sinh hoạt hàng ngày. Ông linh hoạt kết hợp giữa từ Thái cổ và những từ gần gũi với tiếng Việt để học viên dễ hiểu, dễ nhớ, dễ ứng dụng. Cách dạy của ông không khô cứng mà giàu cảm xúc, bởi mỗi con chữ đều gắn với câu chuyện, phong tục và ký ức văn hóa.

Năm 2015, ông Hà Nam Ninh vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú trong lĩnh vực tiếng nói, chữ viết dân tộc Thái tỉnh Thanh Hóa – sự ghi nhận xứng đáng cho những đóng góp bền bỉ, thầm lặng suốt nhiều thập kỷ.

Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, hình ảnh người nghệ nhân già lặng lẽ bên chồng sách cổ trở thành biểu tượng đẹp về tinh thần gìn giữ bản sắc. Ông không chỉ giữ chữ, mà còn giữ ký ức, giữ cội nguồn và trao lại cho thế hệ sau niềm tự hào về dân tộc mình.

Hành trình của Nghệ nhân Ưu tú Hà Nam Ninh minh chứng rằng, bảo tồn văn hóa không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước, mà bắt đầu từ tâm huyết của mỗi người dân. Và khi còn những người “giữ lửa” như ông, chữ Thái cổ vẫn sẽ tiếp tục được ngân vang trong đời sống hôm nay và mai sau.

Thao Dính