Nguồn lực nội sinh - vươn mình cùng sự phát triển của dân tộc (Bài 2): “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”

Từ khi thành lập, lãnh đạo Nhân dân ta đấu tranh cách mạng, giành độc lập dân tộc, Đảng ta luôn đề cao vai trò quan trọng của văn hóa. Và trong chặng đường, bước phát triển của dân tộc, văn hóa như ngọn đuốc sáng, “soi đường” cho đất nước - dân tộc đi đến những thắng lợi.

Văn hóa là “tài nguyên”, sức mạnh mềm của quốc gia.

Từ Đề cương về Văn hóa Việt Nam

Năm 1943, Đề cương về Văn hóa Việt Nam do đồng chí Trường Chinh khởi thảo đã thể hiện tầm nhìn của Đảng ta về vai trò, vị trí của văn hóa trong sự nghiệp đấu tranh cách mạng của dân tộc. Bản Đề cương xác định văn hóa là một trong ba mặt trận (kinh tế, chính trị, văn hóa) và cuộc cách mạng văn hóa được xác lập dựa trên ba nguyên tắc: dân tộc, khoa học, đại chúng. Đề cương về Văn hóa Việt Nam đã đặt nền móng và định hướng xây dựng nền văn hóa cách mạng.

Cách mạng Tháng Tám thành công, nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, dân tộc Việt Nam cùng nhau vượt qua những khó khăn, thách thức. Bấy giờ, tại Hội nghị văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (năm 1946), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra luận điểm: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”. Qua hai cuộc chiến tranh vệ quốc, truyền thống văn hóa - cội nguồn sức mạnh dân tộc đã khơi dậy khát vọng đấu tranh, cả dân tộc cùng nhau đoàn kết chống lại những kẻ thù mạnh nhất thời đại.

Đại thắng mùa xuân năm 1975, đất nước thống nhất, non sông thu về một mối, dân tộc Việt Nam bước vào công cuộc tái thiết, xây dựng và phát triển. Đại hội VI của Đảng (1986) mở đầu cho công cuộc đổi mới toàn diện đất nước. Đến năm 1991, Đảng ta đã thông qua Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Cương lĩnh năm 1991 khẳng định nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc là một trong sáu đặc trưng của xã hội XHCN mà chúng ta xây dựng.

Đến Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa 8 (1998) về xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc đã được cụ thể, rõ hơn. Văn hóa được xác định là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội; xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, làm cho văn hóa thấm sâu vào toàn bộ đời sống và hoạt động xã hội, vào từng người, từng gia đình, từng tập thể, cộng đồng...; nền văn hóa Việt Nam là nền văn hóa thống nhất mà đa dạng trong cộng đồng các dân tộc...

“Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa 8 về xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc đã xây dựng, ban hành các chính sách về văn hóa. Một trong số đó là chính sách bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc, cả vật thể và phi vật thể. Từ đây, công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản đã đạt được nhiều kết quả cả về bề rộng và chiều sâu... Từ Đại hội VI của Đảng, rồi Cương lĩnh năm 1991, đến Nghị quyết Trung ương 5 khóa 8 (1998) thực sự là văn kiện đánh dấu sự phát triển toàn diện đường lối xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới” - nhà nghiên cứu văn hóa Cao Sơn Hải chia sẻ.

Đến Chương trình Mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa

Năm 2011, Đại hội XI đã tổng kết, đánh giá những kết quả đạt được, đồng thời thể hiện sâu sắc và toàn diện hơn quan điểm, đường lối của Đảng về xây dựng nền văn hóa Việt Nam. Đặc biệt, Cương lĩnh năm 2011 của Đảng đã nhấn mạnh tầm quan trọng của văn hóa không chỉ là “nền tảng tinh thần vững chắc” của xã hội mà còn là “sức mạnh nội sinh quan trọng của phát triển”. Năm 2014, Nghị quyết 33-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước đã yêu cầu “Văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội”.

Và đến Đại hội XIII, Đảng ta đã xác định văn hóa là nền tảng tinh thần, mục tiêu, động lực, sức mạnh nội sinh quan trọng trong phát triển nhanh và bền vững đất nước; văn hóa là “tài nguyên”, “sức mạnh mềm” của quốc gia. Lần đầu tiên trong văn kiện của Đảng, khơi dậy, phát huy giá trị văn hóa và sức mạnh con người Việt Nam được xác định là một trong những đột phá chiến lược phát triển kinh tế - xã hội đất nước 10 năm, giai đoạn 2021-2030.

Từ đây, những nhiệm vụ mới, phù hợp với sự vận động, phát triển của văn hóa được Đảng đề cập đến: Phát triển các ngành công nghiệp văn hóa gắn với xây dựng thương hiệu quốc gia; xây dựng văn hóa trong kinh tế và trong chính trị; xây dựng môi trường văn hóa số... Bên cạnh đó, xác định di sản văn hóa là nguồn lực nội sinh quan trọng để phát triển bền vững đất nước, là sức mạnh mềm trong đối ngoại, hội nhập quốc tế. Phát huy giá trị di sản văn hóa chính là khai thác sức mạnh nội sinh để phát triển đất nước phồn vinh, thịnh vượng và bền vững. Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa là công việc thường xuyên của cộng đồng, trong đó Đảng giữ vai trò lãnh đạo, Nhà nước thực hiện nhiệm vụ quản lý, ngành văn hóa và những cá nhân hoạt động văn hóa có vị trí đặc biệt quan trọng.

Khẳng định tầm nhìn chiến lược về phát triển văn hóa, ngày 27/11/2024 Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 162/2024/QH15 Phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình Mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035. Nhằm cụ thể hóa nghị quyết của Quốc hội và hiện thực hóa khát vọng đưa văn hóa trở thành nền tảng tinh thần, sức mạnh mềm và động lực phát triển đất nước, tháng 9/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 3399/QĐ-BVHTTDL phê duyệt Chương trình Mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035, giai đoạn 1 từ năm 2025 đến năm 2030. Chương trình được thực hiện trên phạm vi cả nước và tại một số quốc gia có mối quan hệ, tương tác văn hóa lâu dài với Việt Nam, có đông đảo người Việt Nam sinh sống, lao động và học tập.

Chương trình Mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa được thực hiện với 9 nhóm mục tiêu cụ thể, nổi bật trong số đó là: hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị con người, hệ giá trị gia đình Việt Nam được triển khai thực hiện trên cả nước thông qua các bộ quy tắc ứng xử; phấn đấu hoàn thành việc tu bổ, tôn tạo 95% di tích quốc gia đặc biệt và 70% di tích quốc gia; phấn đấu các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP của cả nước...

Từ Đại hội VI (1986) đến nay, nhìn lại 40 năm từ khi Đảng ta thực hiện công cuộc đổi mới, các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước về phát triển văn hóa và con người Việt Nam ngày càng toàn diện, đầy đủ hơn.

Năm 2021, tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng thêm một lần nữa khẳng định, nền văn hóa mà chúng ta xây dựng là nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc với nội dung cốt lõi là độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Và hạnh phúc của con người không phải chỉ ở chỗ nhiều tiền, lắm của, ăn ngon, mặc đẹp mà còn ở sự phong phú về tâm hồn, được sống giữa tình thương và lòng nhân ái, lẽ phải và công bằng.

Văn hóa kết tinh những điều cao đẹp, nhân văn, nhân ái - là cội nguồn, sức mạnh mềm của dân tộc. Vì lẽ đó, “văn hóa còn, dân tộc còn”.

Năm 2025, tại Lễ kỷ niệm 80 năm Ngày truyền thống ngành văn hóa, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh, văn hóa là sức mạnh mềm, là “năng lượng gốc” vô tận của dân tộc Việt Nam. Người đứng đầu Đảng khẳng định “văn hóa xây nên dáng hình của dân tộc, định hình hệ giá trị quốc gia, bồi đắp hệ giá trị gia đình, hệ giá trị con người Việt Nam thời kỳ mới: yêu nước, nhân ái, đoàn kết, trung thực, trách nhiệm, sáng tạo, kỷ cương, khát vọng”.

Bài và ảnh: Trang Bùi